کتاب برشت در تمرین

«برشت در تمرین: تئاتر، تئوری و اجرا» نوشته‌ی دیوید بارنت، کتابی پژوهشی و در عین حال کاربردی است که در سال‌های ۲۰۱۴/۲۰۱۵ در مجموعه‌ی «درامای متوئن» از سوی انتشارات بلومزبری منتشر شد. مخاطب اصلی این اثر دانشجویان تئاتر، پژوهشگران و هنرمندانی هستند که می‌خواهند اندیشه‌های برتولت برشت را نه صرفا به‌عنوان نظریه‌ای تاریخی، بلکه به‌مثابه مجموعه‌ای از ابزارهای عملی برای تمرین و اجرا درک و به‌کار گیرند. بارنت از همان ابتدا روشن می‌کند که برشت را نمی‌توان تنها یک نظریه‌پرداز دانست؛ او پیش از هر چیز تئاترسازی فعال بود که اندیشه‌هایش در بطن تمرین، همکاری گروهی و تصمیم‌های اجرایی شکل گرفتند. کتاب با بازسازی جایگاه برشت به‌عنوان هنرمندی که همزمان می‌اندیشد و عمل می‌کند، شکاف رایج میان «نظریه برشتی» و «اجرای برشتی» را هدف می‌گیرد. بارنت نشان می‌دهد که مفاهیمی چون فاصله‌گذاری، تئاتر حماسی یا مخاطب فعال، نه دستورالعمل‌هایی انتزاعی، بلکه پاسخ‌هایی عملی به مسائل واقعی صحنه بوده‌اند. فصل‌های آغازین به مبانی فکری برشت می‌پردازند و از جمله به نوشته‌های اولیه‌ی او، مانند یادداشت‌های مسینگکاف، رجوع می‌کنند تا نشان دهند چگونه تجربه‌ی کارگاهی و آزمون‌وخطا، به شکل‌گیری زبان نظری برشت انجامیده است. در ادامه، تمرکز کتاب به‌تدریج از نظریه‌ی صرف به حوزه‌ی بازیگری و کارگردانی منتقل می‌شود. بارنت در این بخش‌ها به‌طور خاص با تصور ساده‌انگارانه‌ی «سبک برشتی» واحد مخالفت می‌کند و به‌جای آن، روش برشت را مجموعه‌ای انعطاف‌پذیر از رویکردها معرفی می‌کند که بسته به متن، بازیگر، شرایط تولید و هدف سیاسی اجرا تغییر می‌کنند. او توضیح می‌دهد که برشت از بازیگران انتظار نداشت احساسات را حذف کنند، بلکه می‌خواست آن‌ها رابطه‌ای آگاهانه و انتقادی با نقش خود برقرار کنند؛ رابطه‌ای که به تماشاگر نیز امکان اندیشیدن بدهد، نه صرفا همذات‌پنداری. در همین راستا، نقش مخاطب در تئاتر برشتی بازتعریف می‌شود: تماشاگر نه مصرف‌کننده‌ی منفعل، بلکه شریک فکری اجراست. در فصل پایانی، کتاب از آثار خود برشت فراتر می‌رود و با استفاده از مطالعات موردی نشان می‌دهد که ایده‌های برشتی چگونه می‌توانند در مواجهه با متون گوناگون، حتی نمایشنامه‌هایی که ظاهرا هیچ پیوند مستقیمی با تئاتر حماسی ندارند، به کار گرفته شوند. بررسی هم‌زمان «ظهور مقاومت‌پذیر آرتورو اویی» و نمایشنامه‌ی معاصر «نزدیک‌تر» اثر پاتریک ماربر، نشان می‌دهد که روش برشت بیش از آنکه به یک دوره یا سبک خاص محدود باشد، قابلیتی تحلیلی و اجرایی برای خوانش انتقادی صحنه دارد. از نقاط قوت کتاب می‌توان به نثر روشن، پیوند موثر میان نظریه و مثال‌های عملی، و توجه دقیق به فرآیند تولید تئاتر اشاره کرد؛ ویژگی‌هایی که آن را برای طیف گسترده‌ای از خوانندگان قابل استفاده می‌سازد. در عین حال، تمرکز دانشگاهی کتاب و اتکای آن به زمینه‌ی فکری و تاریخی برشت ممکن است برای برخی خوانندگان نیازمند پیش‌زمینه‌ی مطالعاتی باشد، هرچند این امر بیش از آنکه محدودیت جدی محسوب شود، نشانه‌ی عمق تحلیلی اثر است. در مجموع، «برشت در تمرین» کتابی است که تئاتر برشتی را از قالب آموزه‌ای تثبیت‌شده خارج می‌کند و آن را به‌مثابه روشی زنده، پرسش‌برانگیز و همچنان کارآمد برای تئاتر معاصر بازمی‌خواند.