کتاب تواریخ هفت لشکر

کتاب «تواریخ هفت لشکر» اثری در حوزه فرهنگ و ادبیات عامه و داستان‌های پهلوانی است که با تصحیح عالمانه محمد جعفری قنواتی و زهرا محمدحسنی صغیری، منتشر شده است. این اثر که در زمره طومارهای کهن نقالی جای می‌گیرد، در پی انتشار موفق شاهنامه هفت لشکر و در راستای پروژه مصححان برای احیای متون نقالی روانه بازار شده است. هدف از انتشار این کتاب، رفع ابهامات داستان‌های حماسی مفقودشده و فراهم آوردن بستری برای مقایسه روایت‌های گوناگون توسط پژوهشگران است.
روایت «تواریخ هفت لشکر» از ابتدای شاهنامه آغاز شده و تا پایان دوره پهلوانی یعنی زمان انتقام‌گیری بهمن از خاندان رستم و کشته شدن فرامرز ادامه می‌یابد و همچون اکثر طومارها، وارد بخش تاریخی شاهنامه نمی‌شود. اهمیت این طومارها در تفاوت اساسی آن‌ها با متن اصلی شاهنامه فردوسی است. بسیاری از داستان‌های مندرج در این طومار، ریشه در شاهنامه ندارند؛ بلکه یا بسط‌یافته داستان‌های کوتاه به دست نقالان هستند، یا از مآخذ کهن‌تری چون «آفرینش و تاریخ» تألیف پیش از شاهنامه اقتباس شده و به مرور زمان در مجالس نقالی شاخ‌وبرگ یافته‌اند. تاریخ کتابت این نسخه به سال 1211هجری قمری (مقارن با اوایل دوره قاجار) با ز میگردد. با این حال، کاتب مدعی است که متن را از روی «طومار شاه‌عباسی» استنساخ کرده است؛ ادعایی که در صورت اثبات، سابقه تدوین طومارهای نقالی را بسیار فراتر از دوران انقراض صفویه می‌برد. کتاب از مقدمه‌ای مفصل و تحلیلی در دو بخش بهره می‌برد: بخش نخست به تاریخچه و چگونگی اجرای مجالس زنده نقالی اختصاص دارد و بخش دوم، تأثیر تأسیس قهوه‌خانه‌ها در دوره شاه‌عباس صفوی را بر گسترش و تفصیل داستان‌های اساطیری نظیر بسط چشمگیر داستان رستم و سهراب بررسی می‌کند.
از حیث زبان و سبک‌شناسی، متن طومار اگرچه عموما ساده و روان است، اما بازتاب‌دهنده ویژگی‌های خاص ادبیات شفاهی است. وجود واژگان مهجور، کاربردهای معنایی خاص ساختارهای نحوی غیرمعیار نظیر نامشخص بودن نهاد، ناهمگونی زمان افعال در جملات متوالی و عدم تطابق فعل و فاعل، از مختصات این کتاب است. با این وجود، طومار سرشار از صور خیال بدیع و تشبیهات بکر است که ارزش زیباشناختی آن را دوچندان می‌کند. همچنین ضمیمه روایتی نویافته از «شهریارنامه» سرگذشت شهریار، نوه سهراب است. این روایت بکر، خلأ اطلاعاتی درباره دوران کودکی شهریار و نحوه ورود ناشناس او به سیستان با نام مستعار «هزبر بلا» را پر می‌کند و حلقه‌ای مفقوده از زنجیره داستان‌های پهلوانی را به دست می‌دهد. در مجموع، «تواریخ هفت لشکر» منبعی بی‌بدیل برای شناخت سیر تطور ادبیات حماسی ایران، تأثیر فضاهای اجتماعی بر هنر نقالی و درک بهتر قصه‌های عامیانه است.