کتاب هشت زن

نمایشنامه «۸ زن» اثر رابرت توماس که نخستین بار در سال ۱۹۵۸ روی صحنه رفت، یکی از نمونه‌های شاخص تئاتر معمایی-جنایی فرانسه در نیمه قرن بیستم است؛ اثری که هوشمندانه میان سرگرمی، تعلیق پلیسی و طنز اجتماعی حرکت می‌کند. توماس که به مهارت در ساخت معماهای صحنه‌ای شهرت داشت، در این نمایشنامه از الگوی کلاسیک «قتل در فضای بسته» استفاده می‌کند، اما آن را به بستری برای افشای روابط پنهان، ریاکاری بورژوایی و تنش‌های عاطفی فروخورده بدل می‌سازد. «۸ زن» نمایشی است که عمدا برای گروهی کاملا زنانه نوشته شده و همین حذف غیاب‌دار مردان از صحنه، به یکی از مولفه‌های معنایی مهم آن تبدیل می‌شود. داستان در یک خانه روستایی مجلل و برفی در ایام کریسمس می‌گذرد؛ فضایی منزوی که بر اثر کولاک شدید، از جهان بیرون قطع شده است. در همین فضای بسته، مارسل، مرد خانواده، در اتاق خوابش با ضربه چاقو به قتل رسیده پیدا می‌شود. از همان لحظه نخست، نمایش تماشاگر را در وضعیت تعلیق قرار می‌دهد: هیچ راه فراری وجود ندارد و قاتل ناگزیر یکی از هشت زن حاضر در خانه است. این زنان که هر یک نسبتی خانوادگی یا خدمتی با مقتول دارند، نماینده تیپ‌ها و نسل‌های مختلف‌اند؛ از همسر ظاهرا وفادار و دختر جوان گرفته تا مادر سخت‌گیر، خواهرشوهر مرموز و خدمتکاری که بیش از حد می‌داند. با آغاز بازجویی‌ها، لایه‌های ظاهرا محترمانه روابط به‌تدریج فرو می‌ریزند. هر اعتراف، راز تازه‌ای را برملا می‌کند: وابستگی‌های مالی، روابط عاشقانه پنهان، دروغ‌های قدیمی، هویت‌های جعلی و کینه‌هایی که سال‌ها سرکوب شده‌اند. نکته کلیدی اینجاست که تقریبا همه زنان انگیزه‌ای معتبر برای قتل دارند و همین، مرز میان قربانی و متهم را مدام جابه‌جا می‌کند. توماس با مهارت، لحن اثر را میان ملودرام اغراق‌شده و تنش روانی واقعی معلق نگه می‌دارد؛ به‌گونه‌ای که تماشاگر هم‌زمان می‌خندد، مشکوک می‌شود و مضطرب می‌ماند. در سطحی عمیق‌تر، «۸ زن» نقدی است بر اخلاق بورژوایی و نقش‌های تثبیت‌شده جنسیتی. قتل، بهانه‌ای است برای افشای آنچه پشت نقاب‌های اجتماعی پنهان شده است. نقش‌هایی چون همسر فداکار، مادر اخلاق‌مدار یا دختر معصوم، در جریان نمایش ترک برمی‌دارند و نشان داده می‌شود که چگونه این قالب‌ها می‌توانند ابزار سرکوب، وابستگی و دروغ باشند. غیبت شخصیت مرد نه‌تنها تمرکز را بر کنش و عاملیت زنان افزایش می‌دهد، بلکه مرد مقتول را به نوعی «مرکز قدرت نامرئی» بدل می‌کند که حتی پس از مرگ نیز ساختار روابط را تعیین کرده است. در نهایت، پیچش پایانی نمایش-که از امضای سبکی رابرت توماس است-انتظار تماشاگر را برهم می‌زند و نشان می‌دهد که حقیقت، ساده‌تر یا اخلاقی‌تر از آن نیست که در ابتدا به نظر می‌رسد. «۸ زن» بیش از آنکه صرفا معمایی برای حل کردن باشد، مطالعه‌ای تئاتری درباره پنهان‌کاری، قدرت، وابستگی و شکنندگی نظم خانوادگی است. همین ترکیب تعلیق، طنز و افشای روانی است که باعث شده این نمایشنامه، با وجود تعلق تاریخی‌اش به دهه پنجاه، همچنان بر صحنه‌های امروز زنده و تأثیرگذار باقی بماند.