کتاب در باب مراقبت

«در باب مراقبت» نوشته‌ی تاد می، فیلسوف معاصر آمریکایی، کتابی کوتاه اما فشرده در حوزه‌ی اخلاق و فلسفه‌ی زیسته است که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد. این اثر در قالب کتابی غیرداستانی و تأملی نوشته شده است؛ متنی که نه قصد نظریه‌پردازی سنگین دانشگاهی دارد و نه به توصیه‌های ساده‌انگارانه‌ی اخلاقی تن می‌دهد. تاد می که به خاطر توانایی‌اش در نوشتن فلسفه‌ی دقیق با زبانی روشن و انسانی شناخته می‌شود، در این کتاب به یکی از بنیادی‌ترین و در عین حال بدیهی‌ترین تجربه‌های انسانی می‌پردازد: مراقبت. نقطه‌ی عزیمت کتاب ساده اما ریشه‌ای است: اگر از انسان بپرسیم که چه کسی است، پاسخ نهایی نه در باورهای انتزاعی اوست، نه در نقش‌های اجتماعی‌اش، بلکه در آن چیزی است که برایش اهمیت دارد. می استدلال می‌کند که «مراقبت» صرفا یک احساس گذرا یا حالت عاطفی نیست، بلکه ساختاری بنیادین است که رابطه‌ی ما با جهان را شکل می‌دهد. ما با مراقبت‌کردن، خودمان را درگیر جهان می‌کنیم، به آن متعهد می‌شویم و در نتیجه، هویت‌مان را می‌سازیم. زندگی‌ای که در آن چیزی ارزش مراقبت نداشته باشد، از نظر او نه فقط تهی، بلکه عملا غیرانسانی است. در فصل‌های ابتدایی، می مفهوم مراقبت را از سطح روان‌شناختی جدا می‌کند و آن را به مثابه‌ی شیوه‌ای از بودن در جهان توضیح می‌دهد. مراقبت یعنی درگیرشدن، یعنی اجازه‌دادن به اینکه چیزها و افراد بر ما اثر بگذارند. از این منظر، مراقبت همواره با زمان، تعهد و مسئولیت همراه است. کسی که مراقبت می‌کند، نمی‌تواند نسبت به پیامدها بی‌تفاوت بماند. به همین دلیل، مراقبت مستقیما به اخلاق گره می‌خورد؛ نه اخلاقی مبتنی بر قواعد خشک یا اصول جهان‌شمول انتزاعی، بلکه اخلاقی ریشه‌دار در روابط واقعی. می در ادامه به سنت «اخلاق مراقبت» می‌پردازد و آن را در برابر مدل‌های کلاسیک اخلاقی، به‌ویژه نظریه‌های عدالت‌محور، قرار می‌دهد. او نشان می‌دهد که بسیاری از تصمیم‌های اخلاقی واقعی نه از محاسبه‌ی اصول، بلکه از شبکه‌ای از روابط، وابستگی‌ها و مسئولیت‌های متقابل برمی‌خیزند. در این چارچوب، خوب‌بودن به معنای وفادارماندن به رابطه‌هاست، نه صرفا درست‌عمل‌کردن بر اساس قانون. این رویکرد، اخلاق را از امر انتزاعی به تجربه‌ی زیسته بازمی‌گرداند. یکی از بخش‌های مهم کتاب، گسترش مفهوم مراقبت به فراتر از انسان است. تاد می به‌صراحت با انسان‌محوری اخلاقی فاصله می‌گیرد و استدلال می‌کند که اگر مراقبت واقعا بنیان هویت اخلاقی ماست، نمی‌توان آن را صرفا به روابط انسانی محدود کرد. حیوانات، محیط زیست و حتی مکان‌ها می‌توانند موضوع مراقبت باشند، زیرا ما به‌واسطه‌ی آن‌ها شکل می‌گیریم. این بخش از کتاب، بدون افتادن به دام شعارهای زیست‌محیطی، خواننده را وادار می‌کند مرزهای دغدغه‌ی اخلاقی خود را بازاندیشی کند. می همچنین به مسئله‌ی مراقبت از خود می‌پردازد؛ مفهومی که اغلب یا به خودخواهی تقلیل داده می‌شود یا در برابر فداکاری برای دیگران قرار می‌گیرد. او این دوگانه را نادرست می‌داند و نشان می‌دهد که مراقبت از خود و مراقبت از دیگران درهم‌تنیده‌اند. انسانی که کاملا از خود غافل است، دیر یا زود توان مراقبت از جهان را نیز از دست می‌دهد. در این‌جا، مراقبت نه نسخه‌ای برای خوشبختی، بلکه تلاشی دائمی برای حفظ تعادل در دل تعهدهاست. در فصل‌های پایانی، کتاب به پیوند گریزناپذیر مراقبت و آسیب‌پذیری می‌رسد. مراقبت‌کردن همواره ما را در معرض خطر قرار می‌دهد: خطر از دست دادن، رنج کشیدن، ناامیدی. اما می تأکید می‌کند که این آسیب‌پذیری نه نقص مراقبت، بلکه جوهر آن است. انسانی که نخواهد آسیب‌پذیر باشد، در واقع نمی‌خواهد چیزی برایش مهم باشد. از این منظر، رنج نه نشانه‌ی شکست مراقبت، بلکه نشانه‌ی واقعی‌بودن آن است. از نقاط قوت کتاب، وضوح زبانی و پیوند مداوم فلسفه با زندگی روزمره است. تاد می بدون ساده‌سازی افراطی، مفاهیم پیچیده را به تجربه‌های ملموس پیوند می‌زند و همین امر کتاب را برای خوانندگانی خارج از فضای دانشگاهی نیز قابل استفاده می‌کند. با این حال، کوتاهی کتاب و ماهیت مقدماتی آن ممکن است برای خوانندگانی که به دنبال تحلیل‌های عمیق‌تر نظری هستند، محدودکننده به نظر برسد. در مجموع، «در باب مراقبت» کتابی است درباره‌ی مسئولیت معنا. تاد می نشان می‌دهد که ما پیش از آن‌که موجوداتی دانا یا مختار باشیم، موجوداتی هستیم که اهمیت می‌دهند. آنچه برایمان مهم است، ما را می‌سازد، ما را زخمی می‌کند و به زندگی‌مان جهت می‌دهد. این کتاب نه وعده‌ی آرامش می‌دهد و نه راه‌حل نهایی عرضه می‌کند؛ بلکه خواننده را با این پرسش رها می‌کند که تو از چه مراقبت می‌کنی، و آیا حاضری بهای آن را بپردازی یا نه.