کتاب دریای ایمان

در «ساحل دوور» متیو آرنولد در دهه‌ی ۱۸۶۰ جزر آرام آب را در شامگاه می‌بیند و آن را به عقب‌نشینی «دریای ایمان» تشبیه می‌کند؛ دریایی که روزی تا لبه‌ی خشکی بالا آمده بود و حالا با صدایی اندوهگین پس می‌کشد. بیش از یک قرن بعد، دان کیوپیت همین تصویر را عنوان کتابی کرد. کتاب «دریای ایمان» در سال ۱۹۸۴، همراه مجموعه‌ای شش‌قسمتی به همین نام از شبکه‌ی بی‌بی‌سی منتشر شد و چاپ دانشگاه کمبریج آن در ۱۹۸۸ درآمد. نویسنده‌اش در ۱۹۳۴ در لنکاشر انگلستان به دنیا آمد، در کمبریج علوم طبیعی، فلسفه و الهیات خواند و هم کشیش کلیسای انگلستان بود و هم در دانشگاه به تدریس فلسفه‌ی دین می‌پرداخت.
ساختار کتاب تاریخی است و از گالیله و پاسکال آغاز می‌شود و به نیچه و ویتگنشتاین می‌رسد. کیوپیت نشان می‌دهد که رشد جامعه‌ی علمی، دموکراتیک و صنعتی، پیدایش نقد تاریخی متون دینی و آشنایی غربی‌ها با ادیان دیگر، در طول چند قرن چارچوب باورهای آموزه‌ای را فرسوده کرده است. نتیجه‌ی این فرسایش به تعبیر او، آدم‌هایی است که خود را آزاد، تنها و سرگشته می‌یابند. در این مسیر از دکارت و جهان مکانیکی، از داروین، فروید و یونگ و تصویر تازه‌ای که از انسان ساختند، از کی‌یرکگور، کانت و آلبرت شوایتزر نیز سخن به میان می‌آید. کیوپیت تنها به غرب مسیحی می‌پردازد و سراغ سنت ارتدکس شرقی نمی‌رود.
اما کتاب تنها روایت افول نیست و کیوپیت در کنار آن خط دیگری را هم دنبال می‌کند: متفکرانی از پاسکال تا ویتگنشتاین که هر یک به شیوه‌ای به چالش‌های تازه پاسخ دادند. پرسشی که این دو روایت را به هم می‌دوزد، تقابل «واقع‌گرایی» و «غیرواقع‌گرایی» در فهم دین است؛ یعنی آیا زبان دینی از واقعیتی عینی و مستقل از انسان خبر می‌دهد، یا باید آن را در جایی دیگر جست. پاسخ او رویکردی است که خودش غیرواقع‌گرا می‌نامد و بی‌جزم است. در این نگاه مسیحیت راهی معنوی و اخلاقی به شمار می‌آید و دین بیشتر به هنر شباهت می‌یابد، چون از توانایی بنیادین انسان در ساختن قصه، نماد و معنا برای زیستن برمی‌خیزد.
ایمان هم در نظر او چیزی نیست که صرفا به دست بیاید یا از دست برود؛ پدیده‌ای فرهنگی است که در دوره‌های گوناگون شکل‌های متفاوتی می‌گیرد. باور به زندگی پس از مرگ نیز در همین بازنگری قرار می‌گیرد، و در یکی از فصل‌های پایانی، نویسنده به این اعتراض پاسخ می‌دهد که شاید شخصیت‌های برگزیده‌اش چهره‌هایی حاشیه‌ای بوده‌اند.
انتشار کتاب و سریال، مخاطبانی را نیز به‌سوی خود کشید و به پیدایش «شبکه‌ی دریای ایمان» (Sea of Faith Network) انجامید؛ گروهی که در بریتانیا، نیوزیلند و استرالیا فعال است و از جست‌وجوگران معنوی تشکیل شده است. اگر پرسش از نسبت ایمان با علم و تاریخ‌نگاری مدرن برایتان جدی است، این کتاب نقشه‌ای از مسیر تاریخی این پرسش دارد. شرح کامل‌تر دیدگاه غیرواقع‌گرایانه‌ی کیوپیت را باید در کتاب «Taking Leave of God» (۱۹۸۰) جست.