کتاب کاتب اهریمن

«کاتب اهریمن» رمانی تاریخی زندگینامه‌ای از ژیلبر سینوئه است که به بازآفرینی زندگی و اندیشه‌های ابن رشد می‌پردازد؛ متفکری که جایگاهی منحصربه‌فرد در تاریخ فلسفه اسلامی و اروپایی دارد. سینوئه در این اثر، به‌جای روایت خشک تاریخی، زندگی ابن رشد را در قالب داستانی ادبی و تأمل‌برانگیز بازمی‌سازد و از خلال آن، به یکی از پایدارترین منازعات تاریخ اندیشه یعنی نسبت عقل و ایمان می‌پردازد. رمان عمدتا با زاویه دید اول‌شخص روایت می‌شود و ابن رشد خود راوی سرگذشت خویش است. این انتخاب روایی، متن را به چیزی میان خاطره‌نگاری، اعتراف‌نامه و بیانیه فلسفی بدل می‌کند. داستان از قرطبه آغاز می‌شود؛ شهری که ابن رشد در آن پرورش یافت و در بستر فرهنگی پویای اندلس اسلامی به دانش‌های گوناگون چون فقه، پزشکی، نجوم و فلسفه دست یافت. سینوئه با دقت نشان می‌دهد که چگونه ابن رشد در دربار موحدون به مقام و اعتبار می‌رسد و مأموریت بزرگ تفسیر آثار ارسطو را بر عهده می‌گیرد؛ پروژه‌ای فکری که بعدها او را به یکی از مهم‌ترین واسطه‌های انتقال فلسفه یونان به غرب بدل می‌کند. اما همین تلاش عقل‌گرایانه، منشأ تنش‌های فزاینده می‌شود. رمان به‌خوبی فضای فکری و سیاسی‌ای را ترسیم می‌کند که در آن فلسفه هم‌زمان مورد حمایت و تهدید است. ابن رشد، که می‌کوشد میان عقل فلسفی و وحی دینی سازگاری برقرار کند، به‌تدریج با مخالفت متکلمان سخت‌گیر و نیروهای ارتدکس مذهبی روبه‌رو می‌شود. سینوئه این تقابل را نه صرفا به‌عنوان نزاعی شخصی، بلکه به‌مثابه برخورد دو شیوه اندیشیدن بازنمایی می‌کند: اندیشه‌ای که به پرسشگری عقل وفادار است در برابر جزم‌اندیشی‌ای که هر تأویل عقلانی را تهدید می‌بیند. اوج روایت، تبعید و سقوط اجتماعی ابن رشد است؛ لحظه‌ای که رمان آن را نه شکست یک فرد، بلکه شکست موقت عقل در برابر قدرت می‌خواند. با این حال، متن نشان می‌دهد که اندیشه ابن رشد، هرچند در زمانه‌اش طرد شد، در تاریخ ماندگار گشت و از طریق ترجمه‌ها و مناظرات فلسفی، بر شکل‌گیری تفکر اروپای قرون وسطی تأثیر گذاشت. در مجموع، «کاتب اهریمن» رمانی است که با تلفیق تاریخ، فلسفه و روایت ادبی، چهره‌ای انسانی و اندیشمند از ابن رشد ارائه می‌دهد و یادآور می‌شود که کشمکش میان عقل و ایمان، مدارا و تعصب، مسئله‌ای صرفا تاریخی نیست، بلکه همچنان یکی از گره‌های اصلی اندیشه بشری باقی مانده است.