کتاب سیاست‌نامه‌نویسی و اندیشه ایرانشهری

کتاب «سیاست‌نامه‌نویسی و اندیشه ایرانشهری» اثری تاریخی برآمده از سلسله درس‌گفتارهای دکتر حسن انصاری، پژوهشگر برجسته تاریخ و تفکر اسلامی است. این اثر که حاصل پیاده‌سازی و ویرایش علمی شش جلسه سخنرانی در پاییز سال ۱۴۰۱ است، به بررسی سیر تحول اندیشه سیاسی در تاریخ ایران اسلامی و تقاطع آن با تحولات نهاد قدرت، به‌ویژه در دستگاه خلافت عباسی می‌پردازد. هدف اصلی این کتاب، ارائه خوانشی مستند و انتقادی از تاریخ اندیشه سیاسی در پیوند با مفاهیمی چون خلافت، سلطنت و هویت ملی ایرانیان است. محتوای کتاب حول چند محور سامان یافته است: نخست، چگونگی شکل‌گیری نهادهای خلافت و سلطنت در جهان اسلام؛ دوم، سیر پیدایش و قدرت‌گیری نهاد علما؛ سوم، نقش تعیین‌کننده دیوان‌سالاران و وزرای ایرانی در ساختار قدرت؛ چهارم، واکاوی نسبت تاریخی دین و سیاست و تأثیر مکاتب فقهی و کلامی بر آن؛ پنجم، بررسی تداوم و پایداری هویت ملی و فرهنگی ایران از عصر فتوحات و خلافت تا برآمدن دولت ملی صفویه؛ و ششم، تحلیل گونه‌های مختلف ادبیات سیاسی، سیاست‌نامه‌نویسی و نقش اندیشمندانی چون خواجه نظام‌الملک.
از چالش‌برانگیزترین بخش‌های این کتاب، رویکرد انتقادی حسن انصاری به نظریات دکتر سید جواد طباطبایی در باب سیاست‌نامه‌نویسی و اندیشه ایرانشهری است. انصاری استدلال می‌کند که برخی از تفاسیر و خوانش‌های سال‌های اخیر درباره سنت سیاست‌نامه‌نویسی، فاقد مستندات دقیق تاریخی هستند. او با بررسی انتقادی آثار متفکرانی چون ماوردی، غزالی و خواجه نظام‌الملک و تحلیل دقیق آثاری نظیر «نصیحه‌ی‌الملوک» و «الاحکام السلطانیه»، خوانشی نو و متفاوت ارائه می‌دهد. در این بررسی‌ها تبیین می‌شود که گرچه سنت سیاست‌نامه‌نویسی در سپیده‌دم دوره اسلامی از آبشخور اندیشه ایرانشهری روان شد، اما دارای یک تمایز بنیادین با آن است: در حالی که عنصر اساسی اندیشه ایرانشهری مفهوم «شاه آرمانی» بود، سیاست‌نامه‌نویسان دوره اسلامی با ایجاد دگرگونی در این شالوده، به تدوین نظریه‌ای پرداختند که بیشتر توجیه‌گر نظریه سلطنت واقعا موجود بود. همچنین مباحثی چون مشروعیت دینی سلطه سیاسی، راهکارهای خوارج و شیعیان در تقابل با نهاد خلافت، تأثیرات سیاسی آل‌بویه و آل‌سلجوق، و نقش تصوف در گسترش تشیع در ایران، از دیگر سرفصل‌های این کتاب به شمار می‌روند.
دکتر حسن انصاری، مدرس مدعو موسسه مطالعات پیشرفته پرینستون و عضو شورای عالی علمی مرکز دائره‌یالمعارف بزرگ اسلامی، اثری نگاشته نقطه آغازین سلسله نقدهای مدون او بر جریان‌های فکری معاصر محسوب می‌گردد؛ نقدهایی که دنباله آن‌ها قرار است در مجموعه «نقد فکر معاصر» به چاپ برسد.