کتاب مطالعاتی در آثار جامعه‌شناسان کلاسیک (دو جلدی)

«مطالعاتی در آثار جامعه‌شناسان کلاسیک» نوشته‌ی ریمون بدون، جامعه‌شناس و نظریه‌پرداز فرانسوی، حاصل نوعی بازگشت انتقادی به بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی است؛ بازگشتی که هدفش روایت تاریخ اندیشه یا معرفی اجمالی نظریه‌های کلاسیک نیست. اثر اصلی فرانسوی با عنوان «مطالعاتی درباره‌ی جامعه‌شناسان کلاسیک» در دو جلد، به‌ترتیب در سال‌های ۱۹۹۸ و ۲۰۰۰ از سوی انتشارات دانشگاهی فرانسه منتشر شد. بدون در این مجموعه به متفکرانی چون الکسی دو توکویل، ماکس وبر، امیل دورکیم، گئورگ زیمل، ویلفردو پارتو، گابریل تارد، آدام اسمیت، ماکس شلر و پل لازارسفلد می‌پردازد، اما پرسش اصلی‌اش این نیست که هر یک «چه نظریه‌ای داشتند». او می‌پرسد کدام مسئله‌های جامعه‌شناختی را توانستند به‌درستی صورت‌بندی کنند، چگونه برای آنها توضیح ساختند و چرا بخشی از روش آنان هنوز می‌تواند برای جامعه‌شناسی معاصر زنده باشد. این روش تفاوت اساسی کتاب با تاریخ‌های متعارف نظریه‌ی جامعه‌شناسی را آشکار می‌کند. بدون نمی‌خواهد مانند یک کتاب درسی، فصل‌هایی مستقل درباره‌ی «جامعه‌شناسی دورکیم»، «جامعه‌شناسی وبر» یا «جامعه‌شناسی زیمل» ارائه کند و سپس مجموعه‌ای از مفاهیم کلیدی آنها را کنار هم بگذارد. خودش تصریح می‌کند که این متفکران را پیش از هر چیز به‌عنوان پژوهشگرانی می‌خواند که با پدیده‌های اجتماعی معماگونه روبه‌رو بوده‌اند و می‌کوشیده‌اند برای آنها توضیح‌هایی قانع‌کننده پیدا کنند. در جلد نخست، برای نمونه، قدرت اجتماعی نزد توکویل، بحث دیرپای مربوط به «اخلاق پروتستانی» وبر، همگرایی‌های روش‌شناختی دورکیم و وبر، «قواعد روش جامعه‌شناسی» دورکیم، فلسفه‌ی تاریخ زیمل، نظریه‌ی ایدئولوژی پارتو و تحلیل تجربی کنش نزد لازارسفلد بررسی می‌شوند. این انتخاب‌ها به یکی از باورهای بنیادی بدون بازمی‌گردند: جامعه‌شناسی، اگر بخواهد علم باشد، باید از توصیف کلی نیروهای اجتماعی فراتر برود و سازوکارهایی را توضیح دهد که از کنش، باور و دلایل افراد به پدیده‌های جمعی می‌رسند. بدون از مهم‌ترین مدافعان «فردگرایی روش‌شناختی» در جامعه‌شناسی معاصر بود، اما این مفهوم را نباید با این ادعا اشتباه گرفت که انسان‌ها همیشه خودخواه یا صرفا حسابگرند. در نظریه‌ی او افراد می‌توانند بر اساس دلایل اخلاقی، شناختی، ارزشی یا ابزاری عمل کنند و وظیفه‌ی جامعه‌شناس بازسازی همین دلایل و نشان‌دادن نحوه‌ی تولید پیامدهای اجتماعی از دل آنهاست. ضدجبرگرایی، مخالفت با تقلیل همه‌ی کنش‌ها به منفعت شخصی و مقاومت در برابر نسبی‌گرایی سه گرایش مهم در دستگاه فکری او به شمار می‌روند. خوانش بدون از وبر و دورکیم در این زمینه به‌ویژه روشنگر است. در روایت‌های آموزشی معمول، وبر نماد جامعه‌شناسی تفهمی و دورکیم نماینده‌ی رویکردی است که واقعیت‌های اجتماعی را مستقل از افراد مطالعه می‌کند. بدون این تضاد را بیش از اندازه ساده می‌داند. او نشان می‌دهد که هر دو، هنگام توضیح باورهای به‌ظاهر نامعقول یا پدیده‌های دینی، می‌کوشند دریابند چرا کنشگران در موقعیت تاریخی و معرفتی خود دلایلی برای باور کردن یا عمل کردن داشته‌اند. از نظر بدون، حتی باور جادوگر یا کنشی دینی را نباید به «غیرعقلانی بودن» فروکاست؛ مسئله این است که نظام دلایل و اطلاعاتی را بازسازی کنیم که آن باور را برای صاحبش قابل قبول می‌کرد. این مسیر بعدها در نظریه‌ی عمومی‌تر بدون درباره‌ی عقلانیت جایگاهی مرکزی یافت. جلد دوم دامنه‌ی مسئله را بیشتر به سوی دین، ارزش‌ها، اخلاق و باورهای جمعی می‌برد. آدام اسمیت در اینجا فقط اقتصاددان بازار آزاد نیست؛ مفهوم «تماشاگر بی‌طرف» او می‌تواند نقطه‌ی عزیمتی برای فهم شکل‌گیری داوری اخلاقی و افکار عمومی باشد. تارد برای توضیح منشأ فردی الگوهای آماری اهمیت پیدا می‌کند، پارتو به مسئله‌ی باورهایی می‌پردازد که در نگاه نخست نامعقول به نظر می‌رسند و دورکیم، وبر و شلر راه‌هایی متفاوت برای فهم دین و ارزش‌های اخلاقی فراهم می‌کنند. بدون از این نمونه‌ها می‌خواهد نشان دهد آثار کلاسیک انبار مفاهیم تاریخی نیستند؛ در آنها مسئله‌ها و راه‌حل‌هایی وجود دارد که هنوز می‌توانند ابزار پژوهش باشند. این نگاه مهم‌ترین امتیاز کتاب است. گای روشر در نقدی در «مجله‌ی فرانسوی جامعه‌شناسی» تأکید می‌کند که بدون به جای خلاصه‌کردن کلاسیک‌ها، «باروری» نظری آنها را دنبال می‌کند و حتی در مواردی اندیشه‌هایشان را نظام‌مندتر از متن اصلی بازسازی می‌کند تا ظرفیت توضیحی آنها آشکار شود. به این ترتیب، خواندن وبر یا دورکیم برای بدون نوعی باستان‌شناسی فکری نیست؛ جامعه‌شناسی امروز باید بتواند بر شانه‌های آنان بایستد و از راه‌حل‌های موفق یا حتی شکست‌های نظری‌شان چیزی بیاموزد. اما همین روش محدودیتی روشن نیز دارد. آنچه می‌خوانیم «کلاسیک‌