کتاب آبادانی‌ها

«آبادانی‌ها» از مجموعه فیلمنامه‌های کیانوش عیاری است که در نشر گیلگمش (چشمه) به چاپ رسیده است. باعث و بانی این امر نیز مهرداد غفارزاده است که هم پیش از فیلمنامه کامل، مقدمه‌ای درباره‌ی آن نوشته و هم در پایان کتاب گفتگوی مفصلی با عیاری درباره‌ی این فیلم انجام داده است. کتاب شامل سه بخش است؛ مقدمه با عنوان سینمایی با عیار رئالیسم کیانوش، فیلمنامه آبادانی‌ها و از زبان کیانوش عیاری درباره‌ی آبادانی‌ها.
این فیلم اقتباسی از فیلم مشهور «دزد دوچرخه» ساخته‌ی دسیکا است. علاوه بر اشاره‌‌ای که در تیتراژ به فیلم دسیکا شده، در برخی صحنه‌ها هم به آن فیلم ادای دین شده است. ضمن این‌که مضمون فیلم با موضوع مردی که وسیله امرار معاش خود را از دست داده و با پسرش به دنبال آن می‌گردد، شباهت‌هایی به اثر دسیکا دارد. مثل صحنه‌ی زن فال‌گیر، صحنه‌ی رستوران، صحنه‌ی کتک‌زدن بچه، صحنه‌ای که خود پدر هم مرتکب دزدی می‌شود، حتی در مسابقه‌ی فوتبال در آلونک سکانس آخر، جایی هم اسم «زاویتینی» (فیلمنامه‌نویس دزد دوچرخه) را به عنوان یکی از بازیکنان فوتبال می‌شنویم. در واقع فیلم آبادانی‌ها وام‌دار فیلم دسیکا یا به نوعی ورژن دیگری از آن فیلم است. تفاوت اصلی دو فیلم درموضوع، سبک نویسندگی و کارگردانی و نگاه‌شان به جامعه و زندگی انسانی است. عیاری در فیلمنامه آبادانی‌ها از دیالوگ‌های زیاد و توضیحات طولانی درباره‌ی شخصیت‌ها پرهیز کرده و در عوض از تصاویر، نشانه‌گذاری و میزانسن‌های دقیق برای انتقال اطلاعات بهره گرفته است. یکی از تفاوت‌های بارز بین فیلم آبادانی‌ها و فیلم دسیکا نوع حضور پسربچه است. در هر دو فیلم، پسربچه وجود دارد اما در دزد دوچرخه، پسربچه ناظر است و ما بیش‌تر در حس عطوفت و سمپاتی با او سهیم هستیم. آن پسر خیلی کنش‌مند نیست و بیش‌تر باعث بروز احساسات ما می‌شود، اما فیلم آبادانی‌ها با این بچه شروع می‌شود و با او نیز تمام می‌شود، پسربچه چنان در تار و پود درام فیلم جا افتاده که شاید بدون حضور او نتوان این فیلم را تصور کرد.
داستان درباره‌ی مردی جنگ‌زده به نام «درویش» است که همراه خانواده‌اش در اقامتگاه مهاجران جنگی زندگی می‌کند و تنها وسیله‌ی امرار معاش او پیکانی کهنه است. وقتی ماشین او دزدیده می‌شود، زندگی‌اش تا لبه‌ی پرتگاه می‌رود. درویش همراه با پسرش «برنا» و شخصیتی جذاب و خیابانی به نام «حسن خوف» (راننده یک سه‌چرخه)، جستجویی جنون‌آمیز را در زیر پوست شهر تهران آغاز می‌کنند. آن‌ها برای یافتن ماشین به هر دری می‌زنند؛ از آینه‌بین و فالگیر تا دزدان سابقه‌دار و گورستان ماشین‌های اوراقی. این فیلم‌نامه تصویری عریان از وضعیت مهاجران جنگی و طبقه فرودست ارائه می‌دهد. فیلم ساخته شده از این اثر، برنده‌ی جایزه «پلنگ نقره‌ای» جشنواره لوکارنو شده است.
«آبادانی‌ها» فیلم‌نامه‌ی یکی از مهم‌ترین آثار سینمای ایران است که بسیاری آن را «دزد دوچرخه»ی ایرانی می‌دانند؛ روایتی تکان‌دهنده از فقر، آوارگی جنگ و تلاش برای بقا در تهران دهه‌ی شصت و هفتاد.