کتاب آشنایی با تاریخ ایران

کتاب «آشنایی با تاریخ ایران» به قلم استاد پرویز ناتل خانلری، اثری مصور و خواندنی است که با زبانی ساده و روایتی شیرین، سرگذشت پرفراز و نشیب این سرزمین را از سپیده‌دم حیات بشر تا دوران معاصر به تصویر می‌کشد. این کتاب تصویری جذاب از تکامل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نیاکان ما ارائه دهد. بخش آغازین این کتاب نوستالژیک به دوران پیش از تاریخ و نخستین تمدن‌ها می‌پردازد، نویسنده داستان زندگی انسان را در فلات ایران از غارنشینی تا شکل‌گیری دولت‌های متمدن با دقتی داستان‌گونه بازنویسی و تحلیل کرده است. در این روایت، روزگاری هزاران ساله به تصویر کشیده می‌شود که در آن هیچ نشانی از شهر و آبادی نبود و انسان‌ها در دامنه‌ کوه‌ها و جنگل‌های انبوه اطراف دریاچه‌ بزرگ مرکزی ایران که امروزه نمکزار لوت است، سرگردان بودند. این انسان‌های غارنشین که شب‌ها از بیم سرما و طوفان به پناهگاه‌های سنگی می‌رفتند، با شکار جانوران و گردآوری ریشه‌ها و میوه‌های خودرو شکم خود را سیر می‌کردند و با کشف آتش، گام بزرگی در مسیر پیشرفت برداشتند.
خانلری در ادامه نشان می‌دهد که پس از گذشت هزاره‌ها، انسان‌ها از غارها بیرون آمده و وارد مرحله‌ کشاورزی شدند. در این گذار تاریخی، زنان نقش محوری و حیاتی داشتند؛ آن‌ها که برای نگهداری از آتش در غار می‌ماندند، با دقت در رویش دانه‌هایی که بر زمین می‌ریخت، کشاورزی را ابداع کردند و با ساختن ظروف گلی اولیه، تحولی شگرف در زندگی روزمره پدید آوردند. به همین دلیل، در این دوران زن به عنوان فرمانروای خانواده، جایگاه و شأن بسیار بالایی یافت. با تغییرات آب‌وهوایی و فرو نشستن آب دریاچه‌ مرکزی، زمین‌های حاصلخیزی در دشت‌ها پدیدار شد که غارنشینان را از کوهستان به سمت خود کشاند. انسان‌ها با ورود به دشت، ابتدا پناهگاه‌هایی از شاخ و برگ ساختند و سپس دیوارهایی گلی بنا کردند که از تجمع آن‌ها، نخستین روستاها شکل گرفت. تپه سیلک کاشان یکی از کهن‌ترین نمونه‌های این دهکده‌هاست که نشان می‌دهد انسان‌ها در آن زمان توانسته بودند حیوانات را اهلی کنند و با استفاده از تنورها، ظروف سفالی بادوام‌تری بسازند. اوج این پیشرفت، کشف کوره و ذوب فلزاتی چون مس، مفرغ و در نهایت آهن بود که ابزارهای سنگی را برای همیشه به حاشیه راند. با وجود تمام این دستاوردها شگرف، به دلیل فقدان خط، این دوران طولانی در پرده‌ای از ابهام باقی ماند و پیش از تاریخ نام گرفت.
با آغاز رونق کشاورزی و افزایش جمعیت، گروه‌هایی از فلات ایران در جست‌وجوی زمین‌های بهتر به سمت جلگه‌های حاصلخیز دجله و فرات مهاجرت کردند که این امر زمینه‌ساز شکل‌گیری تمدن‌های بزرگی در حدود شش هزار سال پیش شد. قوم سومر با اختراع خط میخی، وضع قوانین و تأسیس مدارس، نخستین برگ‌های تاریخ مکتوب را رقم زدند و پس از آن‌ها اکدیان با تکیه بر قدرت نظامی پادشاهانی چون سارگن، قلمرو پهناوری را پایه گذاشتند. در همین دوران، در خوزستان و دامنه‌های کوه‌های بختیاری، تمدن کهن عیلام یا انشان با پایتختی شوش پا به عرصه وجود گذاشت. این دولت قدرتمند که همواره در رقابت و جنگ با همسایگان بین‌النهرینی خود بود، در نهایت توانست با شکست دادن سومریان و اکدیان، هویت مستقل و اثرگذاری در تاریخ باستان از خود به جای بگذارد. این روایت پیوسته، خواننده را با گام‌های لرزان اما پیوسته‌ اجدادمان در مسیر تمدن‌سازی همراه می‌کند.