کتاب من قبلا اینجا بوده ام

«من قبلا اینجا بوده‌ام» نوشته‌ی جی. بی. پریستلی (جان بوینتون پریستلی) نمایشنامه‌ای سه‌پرده‌ای از زمره‌ی «نمایش‌های زمانی» اوست؛ آثاری که در آن‌ها زمان نه صرفا پس‌زمینه‌ی روایت، بلکه نیرویی فعال در ساختار درام و معنای انسانی آن است. این نمایش نخستین‌بار در ۲۲ سپتامبر ۱۹۳۷ در تماشاخانه‌ی Royalty لندن به صحنه رفت و بعدها در کنار دو اثر دیگر پریستلی-گوشه‌ی خطرناک و زمان و خانواده‌ی کانوی-به‌عنوان سه‌گانه‌ای درباره‌ی امکان‌های بدیل زمان منتشر شد. مخاطبان اصلی آن علاقه‌مندان تئاتر، دانشجویان ادبیات نمایشی انگلیسی و خوانندگانی هستند که به روایت‌های تأملی درباره‌ی زمان، حافظه و انتخاب انسانی گرایش دارند. داستان در مسافرخانه‌ای دورافتاده به نام «گاو سیاه» در دشت‌های یورکشایر می‌گذرد؛ جایی که سم، صاحب مسافرخانه، و دخترش سالی خود را برای ورود مهمانان آماده می‌کنند. ورود ناگهانی دکتر گورتلر-دانشمندی آلمانی، مرموز و ناآرام-تعادل آرام فضا را بر هم می‌زند. او پیش از آمدن مهمانان، پرسش‌هایی عجیب می‌پرسد و از دانشی مبهم درباره‌ی آن‌چه قرار است رخ دهد سخن می‌گوید. اندکی بعد، والتر و جنت اورماند، زوجی مرفه، به‌همراه اولیور فرانت، مدیر مدرسه‌ای محلی، وارد مسافرخانه می‌شوند و به‌تدریج روشن می‌شود که هر سه گرفتار احساسی ناآشنا اما آشنا هستند: دژاوو، گویی این آخرهفته را پیش‌تر زیسته‌اند. گورتلر این حس را تصادفی نمی‌داند. او می‌گوید نسخه‌ای از این رویدادها را «در خواب» دیده است؛ خوابی که به فاجعه انجامیده: فرار فرانت و جنت، خودکشی والتر اورماند و فروپاشی مدرسه‌ی محلی. اما تأکید می‌کند که این خواب پیش‌گویی آینده نیست، بلکه یادآوری زندگی‌ای از پیش زیسته است. از نگاه او، زمان می‌تواند حلقه‌وار باشد و آگاهی از الگوهای تکرارشونده، امکان انتخابی دیگر را فراهم کند. با پیش‌رفتن گفت‌وگوها، تنش‌های پنهان-به‌ویژه کشش عاطفی میان جنت و فرانت-سر باز می‌کند و والتر به بحرانی درونی نزدیک می‌شود. مداخله‌ی گورتلر، نه با اجبار، که با واداشتن شخصیت‌ها به خودآگاهی، آنان را به تغییر مسیر قانع می‌کند؛ تغییری که از وقوع فاجعه جلوگیری می‌کند و والتر را به پذیرش آرام امکان زیستنی دیگر می‌رساند. پریستلی در این اثر، دژاوو را از یک کنجکاوی روان‌شناختی به ابزاری دراماتیک ارتقا می‌دهد تا پرسشی بنیادین را پیش بکشد: اگر نشانه‌ای از تکرار زندگی در اختیار داشته باشیم، آیا می‌توانیم سرنوشت را تغییر دهیم؟ نمایشنامه با الهام از اندیشه‌هایی درباره‌ی بازگشت ابدی و پیش‌آگاهی-از جمله نظریه‌های پی. دی. اوسپنسکی-میان جبر و اراده‌ی آزاد چانه می‌زند و به‌جای تقدیر صلب، بر امکان انتخاب و مسئولیت فردی انگشت می‌گذارد. در زیرلایه‌ی این گمانه‌زنی متافیزیکی، درامی کاملا انسانی جریان دارد: درباره‌ی روابط، اضطراب‌ها و رشد اخلاقی. حل‌وفصل تعارض‌ها نه از راه حادثه‌های بیرونی، بلکه از مسیر گفت‌وگو، خودشناسی و آمادگی برای تغییر رخ می‌دهد. از قوت‌های اثر، خلاقیت مفهومی در پیوند دادن ایده‌های انتزاعی زمان و حافظه با تجربه‌ی زیسته‌ی شخصیت‌هاست؛ پیوندی که هم ذهن را درگیر می‌کند و هم احساس را. تأکید بر انتخاب، به روایت وزنی فلسفی می‌دهد و شخصیت‌ها با طنزی ظریف و عمقی انسانی پرداخت می‌شوند. در عین حال، زبان و ریتم دوره‌ای نمایش ممکن است برای برخی اجراهای امروزین کهنه به نظر برسد، و تراکم ایده‌های نظری-اگر خواننده با مبانی فلسفی الهام‌بخش پریستلی آشنا نباشد-گاه انتزاعی جلوه کند. در مجموع، «من قبلا این‌جا بوده‌ام» نمایشی اندیشمندانه و نامتعارف است که با آمیختن درام کلاسیک انسانی به برداشت‌های گمانه‌زن از زمان، پرسشی ماندگار را پیش می‌نهد: آیا آگاهی می‌تواند مسیر زندگی را دگرگون کند؟ پریستلی با نشاندن فلسفه در دل روابط و گفت‌وگوها، تماشاگر را به تأمل درباره‌ی پیوند تجربه‌های گذشته، انتخاب‌های اکنون و امکان‌های آینده فرامی‌خواند.