کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی

کتاب «موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی: زندگی و کارنامه مهندس فضل‌الله رهنما بنیانگذار شرکت صنعتی پلار» تألیف علی‌اصغر سعیدی، اثری در حوزه تاریخ نگاری اقتصادی و جامعه شناسی تاریخی ایران است. این پژوهش که در ادامه مجموعه مطالعات نویسنده بر روی کارآفرینان برجسته ایرانی نگاشته شده، با تمرکز بر زندگی، خاستگاه و دستاوردهای مهندس فضل الله رهنما، تلاش می‌کند تصویری واقع بینانه و مستند از روند صنعتی شدن ایران در دوران پهلوی ارائه دهد و باور های رایج و سوگیری‌های رانتی نسبت به صاحبان سرمایه و صنعت را به چالش بکشد.
کتاب با بررسی جایگاه و منزلت اجتماعی خانواده رهنما آغاز می‌شود و نشان می‌دهد که برخلاف تصورات رایج درباره خاستگاه کارآفرینان، ظهور این طبقه جدید در بستر تحولات خاص اجتماعی و اتحادهای خانوادگی شکل گرفته است. در ادامه، اصفهان به عنوان زمینه جغرافیایی و اجتماعی پرورش این کارآفرین مورد بررسی قرار می‌گیرد. نویسنده با مروری بر تاریخچه صنایع اصفهان از دوران پس از مشروطه تا عصر رضاشاه و دهه‌های ۳۰ تا ۵۰ خورشیدی، نشان می‌دهد زیست بوم این شهر و حتی پیامدهای سیاسی صنعتی شدن، نظیر ظهور حزب توده، بر مسیر توسعه صنعتی تأثیرگذار بوده است.
از بخش‌های دیگر کتاب، تأثیر تحصیل در کالج اصفهان بر شکل‌گیری شخصیت مهندس رهنما است. برنامه‌های آموزشی، تعالیم خاص و امکانات این مدرسه، نقشی اساسی در پرورش ذهنیت خلاق و نوآورانه او ایفا کردند. این نوآوری‌ها در فصل چهارم کتاب به تفصیل شرح داده شده‌اند؛ از ساخت توری چراغ و تولید لوازم یدکی خودرو گرفته تا اختراع و تولید آبگرمکن، بخاری‌های کارگاهی و خانگی، و وسایل گرمایشی پلار که نه تنها گامی در جهت خودکفایی صنعتی بودند، بلکه بر ارتقای سطح بهداشت و رفاه خانواده‌های ایرانی نیز تأثیر بسزایی داشتند. فصل‌های بعدی کتاب به تشکیلات صنعتی، شیوه‌های مدیریت، روابط کار و چالش‌های توسعه می‌پردازند. مهندس رهنما با ایجاد یک شبکه گسترده فروش، ارائه خدمات پس از فروش و توجه ویژه به حقوق و ایمنی کارگران، الگویی نوین از مدیریت صنعتی را در ایران پایه‌گذاری کرد. او در این مسیر با موانعی نظیر رقابت شرکت‌های خارجی مواجه شد که مناقشه پلار و شرکت والور انگلیس یکی از نمونه‌های آن است. نویسنده با تکیه بر اسناد و مصاحبه‌ها، شخصیت کارآفرینانه، اصول اخلاقی در کسب‌وکار، فعالیت‌های خیریه و رابطه تعاملی او با کارگران، استادکاران و دولت را بررسی می‌کند و در نهایت، به بررسی نقش بانک‌های تخصصی در تأمین مالی سرمایه‌گذاری‌های وی می‌پردازد. علی‌اصغر سعیدی در این کتاب با استفاده از روشنفکران منتقد دهه ۴۰ و ۵۰ نظیر جلال آل‌احمد، به نقد دیدگاه‌های تقلیل‌گرایانه و چپ‌زده‌ای می‌پردازد که صنعتگران ایرانی را صرفا تکنسین‌هایی مونتاژکار می‌پنداشتند. او با استفاده از رهیافت وبرین و با استفاده از اسناد دولتی، خصوصی، و روایت‌های شفاهی افراد مرتبط از جمله فرزند ایشان، مهندس فرهاد رهنما، کوشیده است تا ضمن ارائه یک تبیین واقع‌گرایانه از فراز و فرودهای توسعه صنعتی ایران، اهمیت این‌گونه مطالعات را در شناخت ریشه‌های تاریخی و موانع کنونی توسعه اقتصادی کشور روشن سازد.