کتاب تاریخ اسلام تفسیری نو (جلد دوم)

کتاب «تاریخ اسلام: تفسیری نو (جلد دوم)» به قلم محمد عبدالحی محمد شعبان، تلاشی برای بازخوانی انتقادی یکی از مهم‌ترین ادوار تاریخ اسلام است. این اثر خواندنی به سه سده پرالتهاب، یعنی از برآمدن خلافت بنی‌عباس تا هجوم سلجوقیان می‌پردازد و روایتگر ظهور نظامی است که با شعارهای انقلابی روی کار آمد، اما در تحقق آرمان‌هایش ناکام ماند و رفته‌رفته به واحدهای سیاسی کوچک‌تر تجزیه شد. نویسنده در این کتاب، رویکردی کاملا متفاوت اتخاذ کرده و به جای تمرکز خسته‌کننده بر وقایع تنها سیاسی، ریشه‌های پنهان اقتصادی و اجتماعی فروپاشی عباسیان را واکاوی می‌کند. از دیدگاه او، پاشنه آشیل این امپراتوری پهناور، ناتوانی حاکمان در درک و مدیریت موج پرشتاب تجارت جهانی بود. عباسیان نتوانستند ساختار سنتی و متکی بر کشاورزی اقتصاد خود را با این تحولات شگرف تجاری همگام سازند. این ناتوانی، به شکل‌گیری یک نظام مالیاتی ناعادلانه انجامید که در آن، ثروتمندان شهری با تکیه بر نفوذ سیاسی از پرداخت سهم خود شانه خالی می‌کردند و در مقابل، بار سنگین تأمین هزینه‌ها بر دوش روستاییان رنج‌دیده می‌افتاد؛ بی‌عدالتی تلخی که عملا چاره‌ای جز شورش‌های پیاپی برای دهقانان بی‌دفاع باقی نمی‌گذاشت.
علاوه بر بحران‌های داخلی، رونق تجارت کالاهای تجملی در سطح بین‌المللی باعث شد تا ولایات مختلف امپراتوری برای کسب سهم بیشتر از صادرات و واردات، با یکدیگر وارد رقابتی مهارگسیخته شوند. در غیاب یک قدرت مرکزی هوشمند که بتواند منافع همگان را تأمین کند، این آشفتگی اقتصادی و انحصارطلبی‌های منطقه‌ای، انسجام سیاسی امپراتوری را در هم شکست. حکومت مرکزی که سازمان لازم برای حل این بحران‌ها را نداشت، برای حفظ قلمرو به اشتباه به نیروی نظامی متوسل شد. استفاده از ارتش برای مهار غیرنظامیان، نتیجه‌ای جز تسلط روزافزون فرماندهان نظامی بر ارکان سیاست در پایتخت و استان‌ها به همراه نداشت. در این میان، تنها فاطمیان بودند که با تکیه بر اقلیت بربر در تونس و سپس استقرار در مصر، استثنایی بر این قاعده رقم زدند؛ هرچند آن‌ها نیز در نهایت با غرق شدن در آرمان‌گرایی انقلابی، از درک نیازها و منافع حیاتی اکثریت رعایای خود بازماندند.
یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های این اثر، نقد روش‌مند نویسنده بر پژوهش‌های پیشین است. شعبان معتقد است که مورخان گذشته، با تمرکز پراکنده بر موضوعاتی چون غزنویان، آل‌بویه یا وزیران عباسی، درک درستی از درهم‌تنیدگی مسائل این دوران نداشته‌اند و حکایت آن‌ها، بی‌شباهت به داستان تمثیلی مردان نابینا و فیل نیست که هرکس تنها بخشی از واقعیت را دید و از درک جثه اصلی بازماند. در مقابل، این پژوهش می‌کوشد تا رویدادهای جهان اسلام را در پیوندی ارگانیک و پیوسته با یکدیگر تحلیل کند. نویسنده برای جلوگیری از سردرگمی مخاطب، از ذکر اسامی و القاب گیج‌کننده و بی‌حاصل پرهیز کرده و تمرکز خود را بر تبیین دقیق تحول معنایی اصطلاحات تاریخی گذاشته است. او همچنین، بررسی تحولات شمال آفریقا و اسپانیای مسلمان را کنار گذاشته تا در آینده با همکاری ریچارد هیچکاک، پژوهشی کاملا مستقل و درخور درباره آن مناطق ارائه دهد.