کتاب در باب نبوغ

«در باب نبوغ» اثری ماندگار از ویل دورانت، مورخ و متفکر نام‌دار بشری است. این مجلد که حاصل بیش از نیم قرن پژوهش و نگارش مجموعه عظیم تاریخ تمدن است، در واقع پاسخی به کنجکاوی مداوم مخاطبانی است که همواره از دورانت می‌پرسیدند پس از این گشت‌وگذار طولانی در اعصار، چه کسانی را برترین اندیشمندان، شاعران و تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ می‌داند. جان لیتل، گردآورنده این اثر، مقالات، سخنرانی‌ها و رتبه‌بندی‌های شخصی دورانت از برترین‌های تاریخ، همچون ده اندیشمند برتر یا صد کتاب بنیادین را که پیش‌تر پراکنده بودند، در این مجموعه یکپارچه ساخته است تا چکیده‌ای از معیارهای او برای سنجش عیار ذهن انسان را در اختیار آیندگان قرار دهد.
نگاه دورانت در این کتاب، رویکردهای مادی‌گرایانه به تاریخ را به چالش می‌کشد. او بر این باور است که تاریخ حقیقی بشر در نوسانات اقتصادی، آمارها، یا روزمرگی توده‌ها خلاصه نمی‌شود؛ بلکه عرصه تجلی نوابغی است که مرزهای دانش و هنر را جابه‌جا کرده‌اند. از دیدگاه او، مخترعان و دانشمندانی چون ادیسون یا داروین بسیار بیشتر از نظریه‌پردازان سیاسی جهان را دگرگون ساخته‌اند. او حتی در انتخاب هم‌نشین ایده‌آل خود در تاریخ، به جای چهره‌های عبوس سیاسی، مادام دو پمپادور را برمی‌گزیند تا نشان دهد جذابیت، شور و سرزندگی نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از عظمت انسانی است. دورانت با بیانی قاطع، جزم‌اندیشی دوران مدرن را که سعی در برابر نشان دادن همه انسان‌ها و انکار بزرگی چهره‌های تاریخی دارد، رد می‌کند. او در تقابل با مورخانی که نوابغ را نادیده می‌گیرند، تاریخ را صحنه نبرد انسان با جبر ماده می‌داند و نوابغ را پیشگامانی معرفی می‌کند که چراغ آگاهی را جلوتر برده‌اند. در این بینش، انسان‌های عادی مصالحی هستند که در دستان این معماران، بنای تمدن را شکل می‌دهند. این مجلد که از بسیاری جهات تکمله‌ای بر اثر دیگر او، یعنی قهرمانان تاریخ، به شمار می‌رود، شامل بخش‌هایی است که به دلیل درگذشت نویسنده از چاپ بازماندند؛ از جمله شرح حال چهره‌هایی چون چارلز داروین، جان کیتس و والت ویتمن. خواننده در حین مطالعه این اوراق، با لحنی سرشار از ستایش روبه‌رو می‌شود که به جای تمرکز بر جنبه‌های تاریک، نور را بر دستاوردهای متعالی گونه انسان می‌تاباند. دورانت از مخاطب می‌خواهد تا فراتر از قیدهای زمان، وارد قلمرو لایتناهی ذهن شود و همانند کارلایل، به پرستش بی‌پروا و خالصانه قهرمانان روی آورد.
مطالعه این اثر تجربه حضور در زیارتگاهی فکری است که در آن می‌توان والاترین تجلیات روح را ستود. نویسنده نشان می‌دهد که اگرچه زیستن همیشگی در قلمروی ملکوتی نبوغ برای همگان مقدور نیست، اما نزدیک شدن به این آفتاب‌های درخشان و گرم شدن در کنار آتش اشتیاق آن‌ها، ما را از آنچه هستیم فراتر برده و لذتی پایدار به ما می‌بخشد؛ لذتی که درک آن نیازمند رها کردن غرور کاذب و پذیرش متواضعانه برتری آنانی است که ردای عظمت را بر قامت بشریت دوخته‌اند