کتاب حماسه قلندران

شناخت عمیق جامعه‌ی مصر و گره زدن آن با مفاهیم ازلی و ابدی بشر، ویژگی ممتازی است که نجیب محفوظ در رمان «ملحمه‌ی الحرافیش» یا همان کتاب «حماسه قلندران» به اوج رسانده است؛ اثری که در سال ۱۹۷۷ منتشر شد و به باور بسیاری از منتقدان، نقطه‌ی پرتاب این نویسنده‌ی بزرگ مصری به سمت جایزه‌ی نوبل ادبیات بود. محفوظ در این شاهکار حماسی و اساطیری، زمان و مکان مشخص تاریخی را کنار می‌زند و دست به خلق دنیایی تمثیلی در یکی از محله‌های قدیمی قاهره می‌زند تا سرگذشت ده نسل از خاندان آل الناجی را روایت کند. داستان از نقطه‌ی صفر و با ظهور عاشور الناجی آغاز می‌شود؛ کودکی سرراهی و فقیری که از میان طبقه‌ی فرودست جامعه یا همان حرافیش قد علم می‌کند و با تکیه بر پهلوانی، عیاری و مروت، عدالتی کم‌نظیر را برای مردم کوچه و بازار به ارمغان می‌آورد. این آغاز شکوهمند، تنها یک مقدمه برای ورود به چرخه‌ای بزرگ‌تر است. نجیب محفوظ با دقتی موشکافانه نشان می‌دهد که چطور نسل‌های بعدی این خاندان یکی پس از دیگری، آرمان‌های انسانی و اصالت قلندری نیای بزرگ خود را در قمار قدرت، ثروت و شهوت می‌بازند. چرخ دنده‌های بی‌ترحم تاریخ در این رمان مدام می‌چرخند و خواننده را با این پرسش بنیادین روبرو می‌کنند که آیا انسان در مواجهه با وسوسه ی بی‌پایان قدرت، محکوم به انحطاط و فروپاشی اخلاقی است یا خیر.
تفاوت کلیدی این اثر با دیگر رمان های خانواده محور در ادبیات جهان، فرم حماسی، اساطیری و لحن بی‌پایان ناتورالیستی آن است؛ جایی که شخصیت‌ها نه فقط کاراکترهایی عادی، بلکه کهن‌الگوهایی از ضعف‌ها و مروت‌های بشری هستند. سبک تمثیلی کتاب حماسه حرافیش به قدری غنی است که هر کدام از فرزندان عاشور، نمادی از یک دوره ی تاریخی یا یک گرایش روانی در جامعه می‌شوند. به عنوان نمونه شخصیت جلال در کتاب با جنون ثروت و سودای جاودانگی، مناره‌ای بلند و بیهوده بدون هیچ مسجدی می‌سازد تا خود را به آسمان رسانده و از مرگ فرار کند، اما در نهایت با پایانی تلخ و زمینی روبرو می‌شود. نجیب محفوظ جامعه‌ی مصر را در آینه‌ی این کوچه‌ی مبهم بازسازی کرده است؛ کوچه‌ای که تکیه‌ی صوفیان در انتهای آن قرار دارد و درهایش همیشه به روی مردم بسته است، اما صدای آواز غزل های حافظ شیرازی مدام از پشت دیوارهای بلند آن به گوش می‌رسد. حضور سحرآمیز سیزده بیت از اشعار فارسی حافظ با رسم‌الخط عربی در متن اصلی رمان، پیوندی شگفت‌انگیز میان ادبیات تصوف مکتوب و سرنوشت تلخ حرافیش برقرار می‌کند. این ابیات عارفانه درست در لحظات اوج بحران روحی شخصیت‌ها یا در بزنگاه‌های سقوط اخلاقی، مثل نجواهایی از رستگاری در گوش محله می‌پیچند تا یادآور شوند که نجات انسان تنها در گرو عبور از مادیات و بازگشت به عدالت اولیه است.
نجیب محفوظ تاریخ کل بشریت را در یک محله‌ی فقیرنشین قاهره خلاصه کرده است. رمان «حماسه قلندران» فراتر از فقر و اختلاف طبقاتی، به بررسی پیوند ناگسستنی میان حاکمان و توده‌های مردم می‌پردازد و نشان می‌دهد که تغییرات بزرگ اجتماعی هرگز با تکیه بر قدرت کور حاصل نمی‌شوند. این کتاب صعود از خاکستر فقر به اوج جلال، و سپس سقوط به ورطه ی گناه را طوری روایت می‌کند که در نهایت با ظهور آخرین بازمانده از نسل عاشور، امید به احیای مروت و برابری زنده می‌ماند. نجیب محفوظ اثری خلق کرده که فراتر از جغرافیا و مرزهای جهان عرب، آینه‌ی تمام‌نمای سرنوشت انسان، رنج‌های پا در گل و آرزوهای پرواز او به سوی آسمان است.