کتاب کلام و جامعه (جلد ششم)

«کلام و جامعه در سده‌های دوم و سوم هجری» اثری عظیم از یوزف فان اس، اسلام‌پژوه و خاورشناس نامدار آلمانی است که ثمره نیم قرن پژوهش و تدریس او در دانشگاه توبینگن و جست‌وجو در زوایای پنهان تاریخ اندیشه دینی در صدر اسلام به شمار می‌رود. فان اس از معدود مستشرقانی است که زبان عربی و فرهنگ اسلامی را نه صرفا در محیط‌های آکادمیک، بلکه با حضور متمادی در خاورمیانه و همنشینی با عالمان محلی فراگرفت. این تجربه زیسته در تمام بخش‌های کتاب او نمایان است. او در این اثر که حاصل دهه‌ها واکاوی در نسخه‌های خطی، مناظرات کلامی و متون فرقه‌ای در شهرهایی چون بصره، کوفه و بغداد است، الهیات اسلامی را از آسمان انتزاعیات به زمین واقعیات می‌آورد.
مسئله این پژوهش آن است که نشان دهد علم کلام و مباحثات اعتقادی در سده‌های نخستین هجری، در خلأ شکل نگرفته‌اند. فان اس ثابت می‌کند که این منازعات فکری، عمیقا با مناسبات قدرت، تنش‌های قبیله‌ای، رقابت‌های اقتصادی و دگرگونی‌های اجتماعی پیوند داشته‌اند. برای نمونه، او روشن می‌سازد که مناقشه مشهور بر سر خلق قرآن تنها یک بحث کلامی درباره صفات خداوند نبود، بلکه با ساختار حکومتی عباسیان و نهاد قضاوت ارتباط داشت. به همین ترتیب، بحث جبر و اختیار بازتابی از کشمکش‌های طبقاتی میان اشرافیت عرب و موالی غیرعرب بود. در این نگاه، متکلمان و فقیهان پیش از آنکه اندیشمندانی گوشه‌نشین باشند، کنشگرانی فعال در میدان پرالتهاب سیاست و اجتماع آن روزگار بوده‌اند.
ساختار این پژوهش به صورت شبکه‌ای درهم‌تنیده تنظیم شده است. نویسنده خواننده را به بطن محافل فکری گوناگون می‌برد؛ از حلقه حسن بصری و معتزلیان نخستین همچون واصل بن عطا و عمرو بن عبید در بصره تا محل تلاقی جریان‌های شیعه و مرجئه در کوفه، و در نهایت بغداد که دیگ جوشان و محل برخورد تمام این اندیشه‌ها بود. او برای ترسیم این فضا، به کتب رسمی کلامی بسنده نکرده و از منابع حاشیه‌ای مانند شعر، نامه‌های شخصی، حکایات و حتی شایعات سیاسی بهره برده است تا چهره‌های فراموش‌شده و متکلمان به حاشیه رانده‌شده را نیز وارد روایت تاریخی خود کند. مطالعه این اثر نیازمند پیش‌زمینه‌ای استوار در تاریخ اسلام است. حجم انبوه اطلاعات، ارجاعات متراکم به منابع کمیاب و نثر فشرده، خوانش آن را نیازمند تمرکز می‌سازد و تمرکز شدید نویسنده بر سه سده نخست، شاید خواننده علاقه‌مند به ادوار متأخرتر را تشنه نگه دارد. با این حال، ارزش حقیقی کتاب در تغییر زاویه دید مخاطب نهفته است. این پژوهش مسیر اسلام‌شناسی را دگرگون کرد و نشان داد که تاریخ کلام بدون درک تاریخ اجتماعی، روایتی ناقص است. این اثر ارزشمند به پژوهشگران می‌آموزد که هر عقیده‌ای ریشه در زمینه‌های اجتماعی دارد و الهیات و اجتماع در صدر اسلام، تار و پود یک پارچه واحد بوده‌اند.