کتاب هگل، هائیتی و تاریخ جهان شمول

سوزان باک-مورس در کتاب «هگل، هائیتی و تاریخ جهان‌شمول» دست روی یکی از انتزاعی‌ترین مفاهیم فلسفه‌ی مدرن یعنی دیالکتیک خدایگان و بنده در کتاب پدیدارشناسی روح هگل می‌گذارد و این ساختار ذهنی را به یک جغرافیا و تاریخ عینی، ملموس و خونین متصل می‌کند که همان انقلاب هائیتی است. جسارت نظری نویسنده دقیقا در همین نقطه عیان می‌شود؛ او خط بطلانی بر این فرض سنتی می‌کشد که مواجهه‌ی ارباب و برده در اندیشه‌ی هگل صرفا یک تمثیل برخاسته از متون یونان باستان یا پویایی درونی ذهن است. کتاب با تکیه بر اسناد تاریخی نشان می‌دهد که چطور شورش بردگان آفریقایی‌تبار در سان دومینگو یا هائیتی امروزی علیه ارتش ناپلئون، هم‌زمان با دوره‌ی اوج قلم‌زدن هگل در جریان بوده و او اخبار این نبرد مرگ و زندگی را از طریق مجلاتی مثل مینروا دنبال می‌کرده است. لحن صریح و پرسش‌گر نویسنده از همان صفحات نخست مخاطب را با این واقعیت روبه‌رو می‌کند که اگر ایده‌ی رهایی در غرب را منهای این تکانه‌های استعماری بخوانیم، عملا بخشی از حقیقت را در حاشیه رها کرده‌ایم.
پای فشرده‌شده‌ی باک-مورس بر این فرضیه، فراتر از یک اصرار بیوگرافیک روی زندگی هگل است؛ این رویکرد در واقع کالبدشکافی تناقض بنیادینی است که در قلب پروژه‌ی روشنگری و لیبرالیسم غربی می‌تپد. کتاب با گزندگی خاصی این پارادوکس را آشکار می‌کند که چطور بزرگ‌ترین متفکران مدافع آزادی و حقوق طبیعی در اروپا، هم‌زمان که قلم را چرخ می‌دادند تا در ستایش کرامت انسانی بنویسند، چشمان خود را بر روی تجارت وحشتناک برده در اقیانوس اطلس می‌بستند. اقتصاد و شکوفایی تمدن اروپایی در قرن هجدهم و نوزدهم، به شدت به پنبه و شکر حاصل از کار اجباری همین انسان‌های زنجیرشده در بند مستعمرات وابسته بود. باک-مورس استدلال می‌کند که انقلاب هائیتی تنها نقطه‌ای در تاریخ جهان بود که شعارهای جهان‌شمول دموکراسی و برابری را از بند جغرافیا و نژاد رها کرد و آن را به معنای واقعی کلمه محقق ساخت، چرا که سیاه‌پوستان را هم مشمول تعریف انسان آزاد دانست؛ کاری که طراحان انقلاب فرانسه از انجامش سر باز زدند. این زاویه‌ی دید تحلیل کتاب را از یک مرور ساده به یک نقد پسااستعماری عمیق بدل می‌کند که در آن مدرنیته نه یک ایده ی پاک و منزه صادرشده از پاریس و برلین، بلکه فرآیندی آمیخته به خشونت استعماری معرفی می‌شود.
باک-مورس این سوال اساسی را پیش می‌کشد که چرا فیلسوفی که در جوانی منطق عینی آزادی را در عصیان بردگان ردیابی می‌کرد، در آثار بعدی‌اش مانند فلسفه‌ی تاریخ، به یکباره آفریقا را از گردونه‌ی تکامل ذهن و تاریخ جهان‌شمول خارج می‌کند و به روایت‌های نژادپرستانه تن می‌دهد؟ نویسنده در اینجا به جای رد کردن کل سیستم فلسفی هگل، تلاش می‌کند تفکر این فیلسوف آلمانی را علیه عافیت‌طلبی و گسست فکری دوران پیری خودش به کار بگیرد تا پتانسیل‌های رهایی‌بخش پدیدارشناسی روح را نجات دهد. او در این بخش با ترکیبی از جملات کوتاه و بلند، ریتمی پویا به متن می‌دهد تا نشان دهد تاریخ واقعی جهان برخلاف ادعاهای ناسیونالیستی، شبکه‌ای به هم پیوسته از خطوط پنهان است؛ خطی که تفکر یک فیلسوف در آلمان را به صدای زنجیر مزارع نیشکر در دریای کارائیب پیوند می‌زند. کتاب «هگل، هائیتی و تاریخ جهان‌شمول» با بازتعریف مفهوم تاریخ جهان‌شمول، به ما یادآوری می‌کند که مفهوم آزادی محصول انحصاری تخیل غربی نیست، بلکه در میدان‌های شورش و از دل مقاومت طردشدگان تاریخ متولد شده است و برای فهم آن باید به صداهایی گوش داد که مدت‌ها از روایت‌های رسمی حذف شده بودند.