کتاب میرزا آقاخان نوری صدراعظم

«میرزا آقاخان نوری صدراعظم: زندگی‌، سیاست‌، اوضاع زمانه و کارنامه» پژوهشی به قلم عبدالحمید نیرنوری و شیرین نیرنوری است که به بازخوانی کارنامه سیاسی یکی از مناقشه‌برانگیزترین چهره‌های عصر قاجار می‌پردازد. میرزا نصرالله خان نوری، ملقب به اعتمادالدوله، بیش از سه دهه در دربار فتحعلی‌شاه، محمدشاه و ناصرالدین‌شاه مناصب لشکری و دیوانی داشت و پس از عزل و قتل میرزا تقی‌خان امیرکبیر، به مدت هفت سال کرسی صدارت عظمای ایران را برعهده گرفت. مولفان در این اثر با نقد روایت‌های جاافتاده تاریخی، شالوده سنتی قضاوت‌ها درباره این شخصیت را به چالش می‌کشند و معتقدند تصویر سیاه و یک‌سویه‌ای که از او در تاریخ‌نگاری معاصر ترسیم شده، تا حد زیادی متأثر از غرض‌ورزی‌های سیاسی، القائات مورخان بریتانیایی، به‌ویژه نوشته‌های رابرت گرنت واتسون دبیر وقت سفارت انگلیس، و تکرار بی‌چون‌وچرای پیش‌داوری‌های بی‌پایه‌واساس در آثار بعدی است.
کتاب با بررسی سیر زندگی اعتمادالدوله از تبار و جوانی تا رسیدن به اوج قدرت، محیط دیپلماتیک سده نوزدهم میلادی را در بستر مناسبات پیچیده قاجار با دولت‌های بزرگ روایت می‌کند. فصل‌های دیگر این اثر به مناسبات تنش‌آلود ایران و انگلستان، بحران افغانستان، اشغال نظامی بوشهر و جنوب ایران توسط قوای بریتانیا در سال ۱۸۵۶ میلادی و در نهایت انعقاد عهدنامه صلح پاریس اختصاص یافته است. نویسندگان ضمن تحلیل دلایل استمرار جنگ از سوی لندن با وجود امضای معاهده و پیامدهای شورش بزرگ هندوستان، می‌کوشند نشان دهند میرزا آقاخان در موقعیت دشوار بازی میان دو قدرت مسلط روس و انگلیس، تلاشی مداوم برای موازنه‌سازی به کار بسته است؛ تلاشی که به گشایش باب روابط تجاری و سیاسی با فرانسه و بستن پیمان مودت با ایالات متحده آمریکا انجامید. بخش مهمی از کتاب نیز به بررسی اقدامات کمترشنیده‌شده این صدراعظم در حفظ تمامیت ارضی و اعمال حاکمیت ملی می‌پردازد. بازپس‌گیری بندرعباس و جزایر راهبردی قشم، هرمز و هنگام از سلطه سلطان مسقط و انعقاد پیمان جدید با وی، در کنار سرکوب تجاوزات خان خیوه و گسترش نفوذ حکومت مرکزی در ترکستان و آسیای میانه، از جمله دستاوردهای عینی دوران صدارت او معرفی شده‌اند. همچنین نویسندگان بر تلاش‌های وی در تحدید دخالت‌های روزافزون سفارتخانه‌های خارجی، لغو امتیاز تحت‌الحمایگی اتباع ایرانی توسط بیگانگان و ساماندهی امور مالی و شهری انگشت می‌گذارند.
با این حال، پژوهش مذکور چشم بر نقاط تاریک و حساس کارنامه وی نمی‌بندد؛ ماجرای تحت‌الحمایگی خود میرزا آقاخان نزد سفارت انگلیس، مسئولیت او در دسیسه‌های منتهی به قتل امیرکبیر، ویژگی‌های اخلاقی و زندگی شخصی، و نقش دربار و چهره‌هایی چون جیران در عزل او به بوته نقد گذاشته می‌شود. بخش پایانی اثر، زوال نهایی نوری، دوره هفت‌ساله آوارگی و بیماری در تبعید و مفاد وصیت‌نامه او را ترسیم می‌کند. کتاب با گردآوری اسناد دیپلماتیک و جدول زمانی رویدادها، تلاشی مستند برای عبور از یک‌سونگری در تاریخ‌نویسی و بازخوانی سهم واقعی یک کارگزار حکومتی در کشاکش امواج پرتلاطم استعمار به شمار می‌رود.