کتاب The Passion According to G.H

«مصائب به روایت جی.اچ.» اثر کلاریس لیسپکتور، یکی از رمان‌های مهم ادبیات مدرن برزیل و از پیچیده‌ترین تجربه‌های روایی قرن بیستم است. این رمان که در سال ۱۹۶۴ منتشر شد، از نظر حادثه بیرونی بسیار ساده به نظر می‌رسد، اما در عمق خود به بحرانی فلسفی، روانی، طبقاتی و عرفانی تبدیل می‌شود. لیسپکتور در این اثر نشان می‌دهد که چگونه یک اتفاق ناچیز می‌تواند کل ساختار هویت انسان را از هم بپاشد و او را با چیزی روبه‌رو کند که پیش از زبان، اخلاق، زیبایی و حتی تصور معمول ما از انسان‌بودن وجود دارد. داستان درباره زنی به نام جی.اچ. است؛ زنی مرفه، مجسمه‌ساز و ساکن پنت‌هاوسی در ریودوژانیرو. خدمتکار او، ژانائیر، خانه را ترک کرده و جی.اچ. تصمیم می‌گیرد اتاق او را مرتب کند. انتظارش این است که با فضایی کثیف، به‌هم‌ریخته و فرودست روبه‌رو شود، اما اتاق را سفید، خالی، منظم و سرد می‌یابد؛ اتاقی که انگار نگاه او را پس می‌زند. روی دیوار طرحی ابتدایی از یک مرد، یک زن و یک سگ دیده می‌شود. همین تصویر ساده، نخستین ضربه را به تصور جی.اچ. از خودش وارد می‌کند، زیرا درمی‌یابد خدمتکاری که گمان می‌کرد در حاشیه زندگی اوست، نگاهی مستقل و قضاوت‌گر داشته است. سپس در کمد با سوسکی روبه‌رو می‌شود، آن را له می‌کند و این مواجهه، به‌تدریج به تجربه‌ای هولناک و دگرگون‌کننده بدل می‌شود. اهمیت سوسک در رمان به نمادپردازی ساده محدود نمی‌شود. سوسک فقط نشانه پلیدی، ترس یا ناخودآگاه نیست. موجودی واقعی، مادی، چندش‌آور و مقاوم است که جی.اچ. را با حیاتی بی‌نام و بی‌چهره روبه‌رو می‌کند. او در برابر سوسک، دیگر نمی‌تواند به مفاهیم آشنای خود پناه ببرد. مرز میان انسان و حیوان، پاکی و آلودگی، روح و ماده، من و دیگری، به‌تدریج از هم می‌پاشد. جی.اچ. متوجه می‌شود آنچه از آن می‌ترسد فقط حشره‌ای در کمد نیست، بلکه حیاتی خام و بی‌تفاوت است که زیر لایه‌های تمدن، طبقه، زیبایی و اخلاق جریان دارد. عنوان رمان، آشکارا به روایت‌های مصائب مسیح اشاره دارد، اما لیسپکتور این الگوی دینی را از جایگاه باشکوه و مقدس خود بیرون می‌کشد و در اتاق کوچک یک خدمتکار، مقابل بدن نیمه‌جان یک سوسک قرار می‌دهد. مصائب جی.اچ. نه سفر به سوی آرامش و رستگاری معمول، بلکه عبور از غرور انسان‌محورانه است. او برای نزدیک شدن به حقیقت، ناچار است از تصویر اجتماعی خود، از برتری طبقاتی، از زیبایی‌شناسی منظم و از نیازش به معنا دست بکشد. تجربه عرفانی در این رمان روشن، پاک و تسکین‌دهنده نیست؛ تاریک، جسمانی و آزاردهنده است. امر مطلق، اگر وجود داشته باشد، نه در فاصله‌ای پاک از جهان، بلکه در خود ماده، در بی‌نامی و حتی در آن چیزی ظاهر می‌شود که انسان از دیدنش اکراه دارد. لایه طبقاتی و نژادی رمان نیز اهمیت فراوانی دارد. جی.اچ. زنی بورژواست که در خانه‌ای مرتفع زندگی می‌کند و شهر را از بالا می‌بیند، اما خدمتکاری را که در همان خانه با او زیسته واقعا ندیده است. ورود او به اتاق ژانائیر، ورود به قلمرویی است که تصور می‌کرد مالک آن است، اما از معنای آن بی‌خبر بود. اتاق خدمتکار، با سفیدی خشک و نظم غیرمنتظره‌اش، اقتدار نگاه بورژوایی جی.اچ. را مختل می‌کند. ژانائیر حتی در غیاب خود حاضر است؛ از طریق اتاق، از طریق طراحی روی دیوار، و از طریق مقاومتی خاموش که نشان می‌دهد دیگری همیشه بیش از چیزی است که ما درباره‌اش تصور می‌کنیم. ساختار رمان نیز با همین فروپاشی هماهنگ است. روایت اول‌شخص، اعترافی، تکرارشونده و مدام در حال بازگشت است. رمان بیشتر از آنکه پیش برود، پیرامون یک لحظه می‌چرخد و آن را از زاویه‌های مختلف می‌کاود. تکرار عبارت پایانی هر فصل در آغاز فصل بعد، حالتی شبیه نفس گرفتن پس از سقوط دارد؛ گویی راوی برای ادامه دادن باید به آخرین تکه زبان چنگ بزند. زبان در این کتاب فقط ابزار بیان نیست، میدان شکست است. جی.اچ. می‌خواهد تجربه‌ای را توضیح دهد که از توضیح می‌گریزد و همین ناتوانی، به قلب زیبایی‌شناسی رمان تبدیل می‌شود. «مصائب به روایت جی.اچ.» رمانی آسان‌خوان نیست، اما دشواری آن ساختگی نیست. لیسپکتور خواننده را به جای دنبال کردن حادثه، وارد لحظه‌ای می‌کند که آگاهی انسان از خودش جدا می‌شود و به چیزی بی‌واسطه‌تر، عریان‌تر و ناآرام‌تر می‌رسد. این کتاب درباره یافتن هویتی تازه نیست؛ درباره دیدن چیزی است که پس از ریختن هویت باقی می‌ماند. جی.اچ. وقتی به اتاق خدمتکار می‌رود، می‌خواهد خانه را مرتب کند، اما آنچه واقعا نامرتب می‌شود جهان درونی خود اوست. در پایان، کمد کوچک اتاق از هر کلیسایی هولناک‌تر می‌شود؛ جایی که انسان نه خدا را در آسمان، بلکه پرسش ناتمام خود را در چشم بی‌چشم یک سوسک می‌بیند.