کتاب آبش خاتون : فرمانروای استان فارس،عروس هلاکوخان

«آبش خاتون: فرمانروای استان فارس، عروس هلاکوخان» نوشته‌ی معصومه پاکروان از مجموعه‌ی «زنان فرمانروا» به زندگی آبش خاتون یکی از چهره‌های کمتر شناخته‌شده‌ی تاریخ ایران می‌پردازد؛ زنی که در روزگاری پر از کشمکش‌های سیاسی، هم باید جایگاه خودش را حفظ می‌کرد و هم با فشارهای دربار و قدرت‌های بزرگ کنار می‌آمد.
این کتاب، به زندگی و تصمیم‌های آبش خاتون می‌پردازد؛ از مسیر رسیدن به فرمانروایی تا نقش او در اتفاقات مهم آن دوره و رابطه‎اش با خاندان ایلخانی. «آبش» یا «ابش خاتون» زنی ترک بود که در فاصله‌ی سال‌های 685- 622 ق در منطقه فارس به پادشاهی دولت سلغریان رسید. ابش خاتون، دختر سعد بن ابی بکربن سعید زنگی و ترکان خاتون، همسر پسر هلاکوخان مغول و آخرین اتابک از خاندان سلغریان است. در سال ۶۶۱ قمری، سلجوق‌شاه سلغری حکومت شیراز را در دست گرفت. هلاکوخان مغول لشکری به قصد سرکوب سلجوق‌شاه روانه شیراز کرد. سلجوق‌شاه سلغری که توان برابری نداشت، گریخت و پس از ۵ ماه حکومت در سال ۶۶۲ هجری قمری در کنار دژ سپید (واقع در شهرستان ممسنی استان فارس) به دست مغولان کشته شد. پس از مرگ سلجوق‌شاه، چون از دودمان سلغریان جز ابش و خواهرش سلغم کسی باقی نمانده بود، اهالی شیراز ابش خاتون را که از مدتی پیش نامزد منگو تیمور پسر هولاکوخان، بود به اتابکی برگزیدند. با عزیمت او از شیراز در سال ۶۶۳ قمری برای پیوستن به منگو تیمور، حکومت اتابکان سلغری در فارس عملا خاتمه یافت و سرزمین فارس به دست امرای مغول افتاد. مهریه‌ی ابش خاتون بخشش خراج شیراز بود و فارس به‌طور رسمی ضمیمه‌ی دولت ایلخانان گردید. پس از مرگ هولاکوخان جانشین او اباقاخان همچنان سلطنت فارس را اسما در اختیار ابش خاتون باقی گذاشت؛ اما در عمل زمام امور نظامی و مالی در دست گماشتگان ایلخانان بود.
از وقایع مهم دوران ابش خاتون، پیروزی او بر حاکم قلهات بزرگ‌ترین جزیره در دریای عمان بود. او تلاش‌هایی برای احیای قدرت خاندان سلغری و حفظ استقلال نیم‌بند جنوب در برابر مغول سامان داد. این تلاش‌ها در زمان ارغون به اوج خود رسید؛ ابش خاتون در سال ۶۸۳ قمری حاکم منصوب ارغون را کشت و برای مقابله، استحکاماتی در جزیره‌ی کیش ایجاد کرد تا در صورت لزوم مقر خود را به آن‌جا منتقل کند. با این حال تلاش‌هایش به نتیجه نرسید و مأموران ارغون قدرت را در شیراز به دست گرفتند. با روی کار آمدن ارغون در سال 683 ق اداره‌ی فارس به «سید عماد‌الدین ابویعلی» واگذار گردید و طرفداران آبش خاتون به مقابله با وی پرداختند، او را کشته و در گودالی انداختند. خبر این اتفاقات به ارغون رسید و او بدون قبول هیچ عذری آبش خاتون و اطرافیانش را به تبریز فرستاد. آبش خاتون چون عروس هلاکو بود، از محاکمه و مجازات نجات یافت؛ ولی اطرافیانش به مجازات‌ محکوم شدند. در نهایت آبش خاتون در اثر ناراحتی‌های زیاد در تبریز بیمار شد و پس از 22 23 سال حکومت در سال 685 ق در محله چرنداب تبریز که ییلاق اردوی مغولان بود، چشم از جهان فرو بست.
کتاب «آبش خاتون» علاقمندان به تاریخ را با یکی دیگر از زنان فرمانروا و دوره‌ای از تاریخ فارس آشنا می‌کند.