کتاب ترکان خاتون : همسر سلطان محمد خوارزمشاه

«ترکان خاتون: همسر سلطان محمد خوارزمشاه» نوشته‌ی معصومه پاکروان از مجموعه‌ی «زنان فرمانروا» به یکی از چهره‌های تاثیرگذار و بحث‌برانگیز تاریخ ایران می‌پردازد؛ زنی که در پشت پرده‌ی قدرت، نقشی پررنگ در تصمیم‌ها و اتفاق‌های مهم دوره خوارزمشاهیان داشت.
این کتاب داستان زندگی و نفوذ ترکان خاتون را در کنار فضای سیاسی و اجتماعی زمان سلطان محمد خوارزمشاه روایت می‌کند؛ از روابط درباری و کشمکش‌های قدرت گرفته تا تصمیم‌هایی که سرنوشت یک حکومت را تغییر داد.
ترکان خاتون دختر یکی از امرای قدرتمند ترک بود و پس از ازدواج با سلطان تکش تمام کسان و نزدیکان خویش را در اداره‌ی کارهای دولتی و نظامی دخالت داد و هر ناحیه‌ای که به دست سلطان تکش یا پسرش سلطان محمد گشوده می‌شد، یکی از افراد موردنظر ترکان خاتون به حکومت آن منصوب می‌شد و به همین دلیل تمام قلمرو پهناور خوارزمشاه را در دست گرفت. او از اواخر دوره‌ی حکومت سلطان تکش و دوره‌ی سلطان محمد با حمایت امرا و درباریان ترک بتدریج قدرت گرفت و بر امور کشور و سایر عزل و نصب‌ها مسلط شده و حکم می‌داد، او زنی حکومت‌گر و مقتدر بود و مقام خداوندگار (ارباب بزرگ) را گرفت و حکم پسرش سلطان محمد بدون امضاء او موثر نبود و سلطان آشکارا مادرش را در حکومت به شراکت پذیرفت. ترکان خاتون زنی است پرورش یافته‌ی زادبومی با فرهنگ قبیله‌ای چادرنشین و صحراگرد، از ترکان طایفه قنقلی که در سرزمین‌های دوردست شمال شرق خوارزم می‌زیستند. او دختر رئیس یکی از همین قبایل قنقلی بود که در میانه‌های قرن ششم در پی مصلحتی سیاسی برای تحکیم پیمان دوستی میان قبایل قنقلی با حکومت خوارزمشاهی به همسری سلطان تکش انتخاب شد. با تیزبینی و هوشمندی ذاتی از جایگاه خود به عنوان همسر سلطان توانست با استفاده از نوع مناسبات حاکم بر دربار خوارزمشاهی برای تحکیم قدرت سیاسی و حکومتی خویش و تقویت روابط قبیله‌ای‌ خودش، سود جوید. او موفق شد با همان فرصت‌شناسی و به‌کارگیری روابط قبیله‌ای با مرگ سلطان، پسرش (سلطان محمد) را در میان مدعیان جانشین پدر سازد و از طریق فرمانبردار ساختن پسر، قدرت واقعی در حکومت را به دست گیرد. فرمان‌های او از دستورهای همسر و پسرش بالاتر بود. یکی از دلایل فروپاشی خوارزمشاهیان را دخالت‌های بسیار ترکان خاتون در امور سیاسی و نفوذ زیاد و شراکتش در سلطنت با سلطان محمد می‌دانند. نگاه قبیله‌گرا و تنگ‌نظری‌های عشیره‌ای و خاندانی با بی‌تدبیری‌ها و کوته‌نظری‌های او و پسرش همراه شد تا زمینه‌ساز هجوم دشمنی قدرتمند و زیرک مانند مغولان شود، هجومی که به شکست و خواری هر دوی آن‌ها انجامید. گویا غایرخان عامل حمله‌ی مغولان به ایران برادرزاده‌ی ترکان خاتون و تحت حمایت او بوده‌است. غایرخان با کشتن تاجران مغولی و تصرف اموال آنان آتش جنگ بین ایران و مغولان را شعله‌ور کرد.
«ترکان خاتون» برای علاقمندان به تاریخ ایران و شخصیت‌های تاریخی کتابی خواندنی و جذاب است.