کتاب تاریخ یک همسایگی

روابط ایران و عراق در حافظه تاریخی و سیاسی معاصر، غالبا به منازعات کوتاه‌مدت و جنگ هشت‌ساله تقلیل یافته است؛ گویی پیوند این دو سرزمین کهن تنها در باروت و مرزبندی‌های مدرن خلاصه می‌شود. کتاب «تاریخ یک همسایگی: روابط ایران و عراق در گذر زمان» نوشته فیاض زاهد و روشنک ماسوری، تلاشی آگاهانه برای عبور از این نگاه است. این اثر که استخوان‌بندی اصلی آن برآمده از یک رساله دکتری است، با واکاوی عمیق و سندبنیاد، ریشه‌های این همسایگی پرفرازونشیب را از دوران باستان و نقش ژئوپلیتیک کوه‌های زاگرس تا زمان پذیرش قطعنامه ۵۹۸ پی می‌گیرد.
نویسندگان در طول حدود پنج سال پژوهش مستمر و دسترسی به آرشیوها، اسناد، دست‌نوشته‌ها و مصاحبه‌های دست‌اول داخلی و بین‌المللی، تاریخ دیپلماسی دو کشور را بازخوانی کرده‌اند. در این مسیر، قرارداد الجزایر به عنوان نقطه‌عطفی حیاتی و جنگ هشت‌ساله به مثابه تلخ‌ترین فصل این روابط، در پرتو اسناد معتبر ارزیابی شده است. از برجسته‌ترین ویژگی‌های این پژوهش، تعهد به روایت بی‌طرفانه تاریخ و پرهیز از داوری‌های ایدئولوژیک است؛ رویکردی که سبب شده کتاب ضمن عبور از موانع و فشارهای ممیزی، ارزش علمی و پژوهشی خود را استوار نگه دارد و حتی قابلیت آن را داشته باشد که برای مخاطب عراقی نیز روایتی منصفانه و جامع از خطاهای هر دو سوی مرز ارائه دهد. کتاب به اهمیت راهبردی جغرافیا، دسترسی به دریاها و مرزها می‌پردازد و نشان می‌دهد که فهم دقیق همسایگان، پیش‌شرط هرگونه کنش دیپلماتیک است. درک حساسیت‌های هویتی، فرهنگی و تاریخی کشوری مانند عراق، مسئله‌ای است که گاه در سایه نگاه‌های صرفا امنیتی یا نظریه‌پردازی‌های شتاب‌زده مغفول می‌ماند. مولفان با تکیه بر مفهوم نفوذ فرهنگی و تاریخی ایران در منطقه، یادآور می‌شوند که تعاملات پایدار منطقه‌ای نیازمند شناخت متقابل و پرهیز از تصمیمات مقطعی است.
«تاریخ یک همسایگی: روابط ایران و عراق در گذر زمان»، تاریخ را نه دستمایه‌ای برای توجیه رویدادهای آنی یا تسویه‌حساب‌های گذشته، بلکه بستری روشن برای درک تصمیمات امروز و ترسیم مرزهای هم‌زیستی معرفی می‌کند. خوانش این کتاب برای تمام پژوهشگران، سیاست‌گذاران و علاقه‌مندانی که به دنبال فهمی عمیق‌تر از جایگاه ایران در منطقه، اهمیت همسایگان و ریشه‌های تاریخی یکی از پیچیده‌ترین روابط دیپلماتیک خاورمیانه هستند، یک ضرورت تحلیلی به شمار می‌رود؛ اثری که نشان می‌دهد دیپلماسی پیش از آنکه بر روی کاغذ شکل بگیرد، نیازمند درک عمیق از تاریخ و جغرافیای سرزمین‌های مجاور است.