کتاب اندر احوال بخیلان البخلاء

کتاب «اندر احوال بخیلان» ترجمه‌ای شیوا، دقیق و خواندنی از شاهکار جاودانه ادبیات عرب، یعنی «البخلاء» نوشته عمرو بن بحر جاحظ است که با همت، ترجمه و شرح امیرحسین الهیاری به چاپ رسیده است. این اثر، یکی از معدود یادگارهای کاملی است که در کنار کتاب‌های مرجع و مهمی چون «البیان و التبیین» و «الحیوان» از گنجینه بی‌بدیل حضرت جاحظ به سلامت به دست ما رسیده است. جاحظ نویسنده‌ای چیره‌دست است که مباحث غالبا پیچیده، متکلف و پرابهام را چنان ماهرانه در هم می‌آمیزد و با زبان سحرانگیز خود بیان می‌کند که کلامش در کام مخاطب به قندی مکرر و دلنشین بدل می‌شود. او با درک عمیق از زبان‌شناسی، به‌خوبی دریافته بود که در یک متن ادبی، «چگونه گفتن» و هنر گزینش و سازمان‌دهی کلمات، بسا والاتر و اثرگذارتر از «چه گفتن» است. روح هنری او همواره در تار و پود ادبیات، علوم رایج، رسوم بادیه و شهر، دربار خلفا، زندان، میدان جنگ و حتی بر سر سفره بخیلان و کریمان، در جست‌وجوی مواریث پنهان انسانیت بوده و همین نگاه همه‌جانبه، آثار او را جاودانه ساخته است.
در کتاب «اندر احوال بخیلان»، جاحظ با زبانی شیرین و نگاهی تیزبین و طنزآمیز به احوال، حکایات و نامه‌نگاری‌های بخیلان مشهور و گمنام روزگار خویش می‌پردازد. وی در خلال داستان‌های متنوعی چون ماجراهای رساله سهل بن هارون، نوادر اهل خراسان، جماعت مسجدیون بصره، بخل خالد قسری و حکایات چهره‌های نامداری چون کندی، اصمعی و زبیده بن حمید، از اشعار و ضرب‌المثل‌های فراوانی بهره جسته است. ورای ارزش‌های والای ادبی و بلاغی، این اثر را می‌توان آینه‌ای تمام‌نما و گران‌بها از مسائل اجتماعی و روزمره آن عصر دانست. خواننده در این کتاب چهره زیست مردم آن روزگار را بی‌پرده تماشا می‌کند؛ تصاویری که در هیچ اثر تاریخی دیگری به این شکل یافت نمی‌شود. جاحظ به ما نشان می‌دهد که حتی چهره‌های معروف تاریخ در خلوت خود چگونه غذا می‌خورده‌اند، با چه خساستی از مستأجران خود اجاره می‌گرفته‌اند و شگفت آنکه چگونه در نامه‌ها و رسالات خود، یکدیگر را به بخل‌ورزی بیشتر پند می‌داده‌اند. او همچنین در فصلی جذاب به فرهنگ تغذیه اعراب پرداخته و انواع غذاهای محبوب یا ناپسند آنان را با دقتی مردم‌شناختی توصیف کرده است.
در برگردان این اثر به زبان فارسی، امیرحسین الهیاری تلاشی درخور تحسین و ستودنی به کار بسته است. او اصطلاحات کهن و تاریخی متن را با تصحیحی صبورانه در منابعی محدود استخراج کرده و در قالب پانوشت‌هایی به خواننده ارائه داده است؛ به‌گونه‌ای که تقریبا هیچ نکته مبهمی به حال خود رها نشده است. افزون بر این، مترجم در بخش پایانی کتاب، نام تمامی اشخاصی را که در متن از آن‌ها یاد شده، به ترتیب حروف الفبا گردآوری کرده و توضیحاتی بر هر یک نگاشته است. این بخش که در قامت یک دانشنامه کوچک و کاربردی ظاهر شده، خلأهای احتمالی ذهن مخاطب را پر می‌کند. بی‌شک این کتاب بدون چنین پیوستی ناتمام به نظر می‌رسید، اما اکنون مطالعه این کتاب برای خواننده امروزی به تجربه‌ای کامل، آموزنده و سراسر لذت‌بخش مبدل شده است.