کتاب جنگجویان راینه

«جنگجویان راینه» هشتمین جلد از مجموعه «پندراگون» نوشته دی. جی. مک‌هیل است؛ رمانی که پس از پرداختن به بحران فناوری، فروپاشی زیست‌محیطی، جنگ قبیله‌ای و سلطه اقتصادی، به سراغ یکی از پیچیده‌ترین شکل‌های کنترل انسان می‌رود: تبدیل سنت به قانونی تغییرناپذیر و تبدیل ناآگاهی به فضیلت. مک‌هیل در این کتاب جهانی را می‌سازد که در ظاهر آرام، پاک و منظم است، اما این آرامش بر حذف تاریخ، محدود کردن پرسش و ترس از دانستن بنا شده است. «جنگجویان راینه» از این منظر، داستان جامعه‌ای است که برای فرار از اشتباهات گذشته، امکان انتخاب در آینده را از خود گرفته است. روایت در ایبارا می‌گذرد؛ جزیره‌ای کشاورزی و دورافتاده که ساکنانش تحت نظارت زائران راین زندگی می‌کنند. این طبقه روحانی، حافظان سنت و تعیین‌کنندگان حدود رفتار اجتماعی‌اند. فناوری ممنوع است، پرسشگری نشانه گمراهی تلقی می‌شود و مردم اجازه ندارند درباره گذشته واقعی جهان خود تحقیق کنند. ایبارا در نگاه نخست تصویری از جامعه‌ای ساده و بی‌دغدغه ارائه می‌دهد، اما مک‌هیل به‌تدریج نشان می‌دهد که این سادگی، انتخاب آزادانه مردم نیست؛ نتیجه تاریخی است که از آنان پنهان شده است. حقیقت مهم آن است که ایبارا در آینده‌ای دور، بخشی از تمدن ویلوکس است؛ همان قلمرویی که زمانی شیفته فناوری و واقعیت مجازی بود و بر اثر همان شیفتگی فروپاشید. جامعه جدید برای جلوگیری از تکرار فاجعه، دانش را کنار گذاشته، اما همراه دانش، توان تشخیص و تصمیم‌گیری را نیز محدود کرده است. بابی پندراگون در این جهان با مسئله‌ای دشوارتر از رویارویی مستقیم با دشمن روبه‌رو می‌شود. او باید حقیقتی را آشکار کند که ممکن است بنیان هویت جمعی ایبارا را متزلزل سازد. اگر ساکنان جزیره بفهمند گذشته‌شان با روایتی که زائران ساخته‌اند تفاوت دارد، دیگر نمی‌توانند به همان نظم پیشین بازگردند. بااین‌حال، پنهان کردن حقیقت نیز نوعی خشونت است، حتی اگر با نیت محافظت از مردم انجام شود. مک‌هیل از این کشمکش برای طرح پرسشی بنیادین استفاده می‌کند: آیا جامعه‌ای که از دانستن محروم است، واقعا در امنیت زندگی می‌کند؟ پاسخ رمان منفی است، زیرا انسانی که تاریخ خود را نمی‌شناسد، در برابر هرکس که بتواند گذشته‌اش را جعل کند، آسیب‌پذیر خواهد بود. خطر اصلی فقط در خود سنت‌های ایبارا نیست، بلکه در امکان بهره‌برداری از آن‌هاست. سنت دین درمی‌یابد که جامعه‌ای منزوی، بی‌خبر از گذشته و عادت‌کرده به اطاعت، به‌سادگی می‌تواند به سوی ترس و خشونت هدایت شود. او برای سلطه بر ایبارا لازم نیست باورهای مردم را نابود کند؛ کافی است همان باورها را اندکی جابه‌جا و علیه خودشان به کار گیرد. از این‌رو، رمان میان دو خطر حرکت می‌کند: جزم‌اندیشی‌ای که هر تغییر را تهدید می‌داند و مداخله‌ای بیرونی که از شکاف‌های همین جزم‌اندیشی استفاده می‌کند. عاملیت اخلاقی در چنین شرایطی نه در پذیرفتن کورکورانه سنت معنا دارد و نه در تسلیم شدن به مدرنیته‌ای مهاجم، بلکه در توانایی تشخیص، سنجش و انتخاب آگاهانه شکل می‌گیرد. ساختار داستان نیز بر کشف تدریجی حقیقت بنا شده است. نیمه نخست با ریتمی آرام‌تر، آداب، قوانین و فضای ظاهرا بی‌خطر ایبارا را معرفی می‌کند. نشانه‌های پراکنده، اشیای نامتعارف و تناقض‌های تاریخی، مانند قطعات یک معمای باستان‌شناختی، خواننده را به گذشته‌ای فراموش‌شده راهنمایی می‌کنند. با آشکار شدن پیوند ایبارا و ویلوکس، ضرب‌آهنگ روایت تندتر می‌شود و جزیره از فضای تأملی به صحنه‌ای پرتنش برای تصمیم‌گیری و دفاع تبدیل می‌گردد. این تغییر ریتم، فروپاشی آرامش ظاهری را به‌خوبی بازتاب می‌دهد. پیوند کتاب با «ویروس واقعیت» نیز جهان‌سازی مجموعه را منسجم‌تر می‌کند و نشان می‌دهد هیچ قلمرویی جدا از پیامدهای انتخاب‌های قلمروهای دیگر نیست. ضعف اثر در این است که برخی چهره‌های مذهبی بیش از اندازه به تصویر آشنای متعصبان محافظه‌کار نزدیک می‌شوند و فرصت کمتری برای آشکار شدن انگیزه‌ها و تردیدهایشان دارند. «جنگجویان راینه» درباره بی‌ارزش بودن سنت نیست؛ درباره خطر سنتی است که دیگر اجازه پرسیدن نمی‌دهد. کتاب یادآوری می‌کند که حافظه جمعی، حتی وقتی دردناک است، بخشی از آزادی انسان به شمار می‌رود. ایبارا زمانی امکان آینده پیدا می‌کند که ساکنانش حاضر شوند گذشته را همان‌گونه که بوده ببینند، نه آن‌گونه که برای حفظ آرامش ساخته شده است. حقیقت در این رمان کلیدی برای بازگشت به جهانی ازدست‌رفته نیست؛ مسئولیتی است که پس از گشودن در آن، دیگر نمی‌توان از حملش شانه خالی کرد. شاید نخستین نشانه بیداری ایبارا نه نابودی یک معبد و نه شکست یک دشمن، بلکه لحظه‌ای باشد که کودکی در سکوت کلاس، دستش را بالا می‌برد و پرسشی می‌پرسد که هیچ زائری نمی‌تواند دوباره دفنش کند.