کتاب جنگ ایران و عراق

کتاب «جنگ ایران و عراق»، نود و پنجمین جلد از مجموعه «تاریخ جهان»، اثری تاریخی، مستند و تحلیلی به قلم پژوهشگر برجسته، دیوید شافر است. این اثر، با نگاهی جامع، بی‌طرفانه و مستند به کنکاش یکی از طولانی‌ترین، پیچیده‌ترین و ویرانگرترین مناقشات نظامی قرن بیستم می‌پردازد. شافر در این کتاب به جای اکتفا به گزارش‌های روزمره نظامی، ریشه‌های عمیق‌تر این جنگ تحمیلی هشت‌ساله را که از شهریور ۱۳۵۹ آغاز شد و تا تابستان ۱۳۶۷ ادامه یافت، مورد بررسی قرار می‌دهد. او بسترها و زمینه‌های شکل‌گیری این بحران را از اختلافات مرزی دیرینه بر سر آب‌راه اروندرود (شط‌العرب) تا تأثیرات ژئوپلیتیک انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ میلادی ردیابی می‌کند و نشان می‌دهد که مجموعه‌ای از محاسبات استراتژیک، تنش‌های سیاسی و نگرانی‌های منطقه‌ای، در نهایت به تهاجم نظامی همه‌جانبه عراق در سپتامبر ۱۹۸۰ منجر شد.
در ادامه، نویسنده سیر تحولات میدانی نبرد را با دقت تشریح می‌کند؛ از پیشروی‌های اولیه ارتش تا بن دندان مسلح عراق و نقش تعیین‌کننده جغرافیای ایران در توازن نظامی، تا مقاومت‌های سرسختانه نظامی و بسیج گسترده مردمی که نه تنها ماشین جنگی دشمن را متوقف ساخت، بلکه به بازپس‌گیری مناطق اشغالی انجامید. شافر معتقد است این مناقشه به یک نبرد فرسایشی عظیم با سنگربندی‌های طولانی بدل شد که از نظر تاکتیکی شباهت‌های بی‌شماری به جنگ جهانی اول داشت. در این میان، کتاب از پرداختن به ابعاد تاریک‌تر و فجایع انسانی این نبرد غافل نمانده و مسائلی تکان‌دهنده همچون استفاده از سلاح‌های شیمیایی، حملات موشکی مکرر به مناطق مسکونی یا همان جنگ شهرها، و تلفات سنگین نظامیان و غیرنظامیان را از دل اسناد نظامی و گزارش‌های میدانی روایت می‌کند.
از دیگر محورهای کلیدی و تحلیلی این اثر، بررسی دقیق نقش بازیگران خارجی و مداخله قدرت‌های بزرگ جهانی است. نویسنده نشان می‌دهد ابرقدرت‌های دوران جنگ سرد، به ویژه ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی، دوشادوش برخی کشورهای منطقه‌ای، با تأمین سیل‌آسای تسلیحات، ارائه اطلاعات حساس ماهواره‌ای و حمایت‌های بسیار مالی، در روند طولانی شدن این جنگ تحمیلی ویرانگر و حفظ توازن قوا نقش‌آفرینی کردند. علاوه بر ابعاد نظامی و بین‌المللی، کتاب به بازتاب‌های اجتماعی و انسانی این نبرد، تأثیر تحریم‌ها و جنگ اقتصادی در پشت جبهه، و روایتی از پایداری، سخت‌کوشی و امید ملتی که در میانه فشارهای جهانی ایستادگی را برگزید، می‌پردازد. در نهایت، این اثر با بررسی چگونگی پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد در سال ۱۹۸۸ و برقراری آتش‌بس، پیامدهای عمیق سیاسی، اقتصادی و اجتماعی این جنگ را تحلیل می‌کند.