کتاب درسی درباره درس

۲۳ آوریل ۱۹۸۲، پیر بوردیو برای ایراد درس افتتاحیهٔ خود در کلژ دو فرانس پشت تریبون می‌رود. آیین روشن است: استاد تازه‌وارد در برابر اعضای یکی از معتبرترین نهادهای علمی فرانسه سخن می‌گوید و همین مراسم، اقتدار علمی او را به رسمیت می‌شناسد. اما بوردیو به‌جای آنکه صرفا از این اقتدار استفاده کند، خود مراسم را زیر نگاه جامعه‌شناختی می‌برد. چه چیزی به یک نفر حق می‌دهد در این مکان سخن بگوید؟ چرا سخنان او «درس» محسوب می‌شوند؟ حضور استادان دیگر چگونه به کلام او مشروعیت می‌دهد؟ «درس دربارهٔ درس» که همان سال از سوی انتشارات مینویی منتشر شد، از دل این موقعیت متناقض ساخته شده است: سخنرانی‌ای رسمی که هم‌زمان سازوکار تولید رسمیت را تحلیل می‌کند. این انتخاب برای بوردیو بازی زبانی نیست. او سال‌ها دربارهٔ آموزش، فرهنگ، تمایزهای اجتماعی و نهادهایی پژوهش کرده بود که امتیازهای اجتماعی را به صورت استعداد، شایستگی یا منزلت فرهنگی بازتولید می‌کنند. اکنون خود در جایگاهی قرار گرفته بود که از بالاترین مراتب اعتبار دانشگاهی فرانسه برخوردار بود. اگر جامعه‌شناسی قدرت می‌تواند موقعیت دیگران را تحلیل کند، باید بتواند همین کار را با جامعه‌شناس و جایگاهی که از آن سخن می‌گوید نیز انجام دهد. «درس دربارهٔ درس» به این معنا آزمونی برای اصل بازاندیشی در جامعه‌شناسی بوردیو است. موضوع مرکزی متن اقتدار نمادین است. یک سخن صرفا به سبب محتوای درونی خود معتبر نمی‌شود؛ موقعیت گوینده، نهادی که او را به رسمیت شناخته و قواعد میدانی که سخن در آن شنیده می‌شود در قدرت آن دخالت دارند. درس افتتاحیه نمونه‌ای فشرده از این سازوکار است. استاد به‌ظاهر دانش شخصی خود را عرضه می‌کند، اما نهادی که پشت سر او قرار دارد از پیش به صدایش وزن بخشیده است. بوردیو این فرایند را نوعی تفویض و اعطای مشروعیت می‌بیند: نهاد فرد را صاحب صلاحیت سخن گفتن اعلام می‌کند و همین اعلام، بخشی از واقعیتی را می‌سازد که ظاهرا فقط آن را تأیید کرده است. از اینجا بحث به مسئله‌ای گسترده‌تر می‌رسد. جامعه‌شناس هیچ‌گاه مشاهده‌گری بیرون از جهان اجتماعی نیست. او دانشگاه دارد، موقعیت حرفه‌ای دارد، مخاطب دارد، سرمایهٔ علمی گرد می‌آورد و در رقابت‌ها و سلسله‌مراتب یک میدان مشخص قرار می‌گیرد. اگر این شرایط در تحلیل حذف شوند، جامعه‌شناسی می‌تواند همان مناسبات قدرتی را که درباره‌شان سخن می‌گوید در شکل دیگری بازتولید کند. بوردیو بر همین اساس از نوعی عینیت دفاع می‌کند که با وانمودکردن به بی‌مکانی پژوهشگر به دست نمی‌آید؛ باید جایگاه خود کسی که جهان را عینیت می‌بخشد نیز موضوع عینیت‌بخشی قرار گیرد. این موضع تفاوت مهمی با اعتراف شخصی دارد. بازاندیشی نزد بوردیو به معنای حرف‌زدن جامعه‌شناس دربارهٔ احساسات یا زندگی خصوصی خودش نیست. مسئله ساختاری است: چه موقعیتی امکان طرح یک پرسش را فراهم کرده، چه پیش‌فرض‌هایی از آموزش و حرفه وارد تحقیق شده‌اند و پژوهشگر در کدام میدان علمی ایستاده است. به همین دلیل «درس دربارهٔ درس» را می‌توان نسخه‌ای بسیار فشرده از برنامه‌ای دانست که در آثار بعدی بوردیو دربارهٔ جامعه‌شناسی علم و بازاندیشی گسترده‌تر شد. فشردگی کتاب هم امتیاز آن است و هم دشواری‌اش. متن در حدود شصت صفحه منتشر شده و لحنی متراکم و گاه ارجاعی دارد. خواننده‌ای که با دستگاه مفهومی بوردیو آشنا نیست ممکن است در برابر برخی گذارهای سریع آن مکث کند؛ «درس دربارهٔ درس» کتاب آموزشی مقدماتی دربارهٔ میدان، سرمایه یا سلطهٔ نمادین نیست. بسیاری از مفروضات نظری از پیش حاضرند. در مقابل، برای کسی که «تمایز»، «حس عملی» یا نوشته‌های بوردیو دربارهٔ آموزش را خوانده باشد، این متن نقطه‌ای کم‌حجم اما تعیین‌کننده است، زیرا نشان می‌دهد نظریه وقتی به خود نظریه‌پرداز بازگردد چه اتفاقی می‌افتد. پارادوکس نخستین صحنه تا پایان باقی می‌ماند. بوردیو نمی‌تواند بیرون از کلژ دو فرانس بایستد و سپس اقتدار آن را تحلیل کند؛ دقیقا در لحظه‌ای این کار را می‌کند که آن نهاد به او حق سخن گفتن داده است. جامعه‌شناسی در چنین وضعی وعدهٔ پاک‌شدن از قدرت را نمی‌دهد. وظیفهٔ دشوارتری برای خود تعیین می‌کند: نگاهی که دیگران را آشکار می‌کند، باید تحمل کند روزی همان نگاه به جایگاه خودش بازگردد.