کتاب طنزآوران جهان نمایش 44

«طنزآوران جهان نمایش ۴۴: کمدی ایرانی ۵» نوشته و پژوهش داریوش مودبیان، پنجمین مجلد از بخشی است که مجموعهٔ بزرگ «طنزآوران جهان نمایش» را از ترجمه و معرفی کمدی جهان به تاریخ کمدی در ایران می‌کشاند. نشر گویا این مجموعه را حاصل چند دهه فعالیت مودبیان در ترجمه، اجرا، تدریس و پژوهش دربارهٔ نمایش کمدی منتشر کرده است. اهمیت «کمدی ایرانی ۵» نیز بیش از آنکه در معرفی یک نمایشنامه‌نویس واحد باشد، در ادامهٔ پروژه‌ای تاریخی قرار دارد: بازسازی مسیری که نمایش کمیک ایرانی از سنت‌های نمایشی و اجتماعی خود به سوی شکل‌های مدرن‌تر تئاتر حرکت کرده است. مودبیان در مجلدات «کمدی ایرانی» کمدی را پدیده‌ای وارداتی نمی‌بیند که ناگهان با ترجمهٔ نمایشنامه‌های اروپایی وارد ایران شده باشد. فرهنگ نمایشی ایران پیش از شکل‌گیری تئاتر جدید، انواعی از خنده، تقلید، هجو و بازی نمایشی را در اختیار داشت: نمایش‌های شادی‌آور مردمی، تقلید، سیاه‌بازی، روحوضی و صورت‌های گوناگون نمایش آیینی یا عامیانه. با ورود تدریجی تئاتر اروپایی در دورهٔ قاجار، این سنت‌ها از میان نرفتند؛ بلکه با ترجمه، اقتباس، تغییر فضای شهری و پیدایش نهادهای جدید نمایشی وارد رابطه‌ای پیچیده شدند. مجموعهٔ «کمدی ایرانی» در پی ثبت همین گذار است. در چنین بستری، خنده فقط هدف نمایشی نیست. کمدی ایرانی در بسیاری از نمونه‌های تاریخی خود راهی برای حرف‌زدن دربارهٔ چیزهایی بوده که بیان مستقیم آنها دشوارتر بود: خودکامگی، فساد اداری، شکاف طبقاتی، تقلید از فرنگ، ازدواج، مناسبات خانوادگی، فقر یا تضاد میان ظاهر اجتماعی و رفتار واقعی. شخصیت‌های تیپیک، اغراق، سوءتفاهم، تغییر هویت و زبان عامیانه ابزارهایی بوده‌اند که نمایشگر از خلال آنها می‌توانسته نظم اجتماعی را برای مدتی وارونه کند و صاحبان قدرت یا اعتبار را در موقعیتی خنده‌آور قرار دهد. توجه مودبیان به این تاریخ از تجربهٔ عملی او در تئاتر نیز جدا نیست. او فقط پژوهشگر متون کمدی نیست؛ بخش بزرگی از فعالیت حرفه‌ای‌اش با ترجمه، کارگردانی و اجرای آثار طنزآمیز گذشته است. به همین دلیل مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش» میان تاریخ ادبیات نمایشی و منطق صحنه در رفت‌وآمد است. متن برای او زمانی کامل‌تر فهمیده می‌شود که بتوان ریتم دیالوگ، موقعیت کمیک، تیپ شخصیت و امکان اجرای آن را نیز دید. «کمدی ایرانی ۵» از این نظر بیشترین ارزش را در کنار مجلدات پیشین این زیرمجموعه پیدا می‌کند. هیچ جلد منفردی نمی‌تواند تاریخ کمدی ایرانی را به‌تنهایی نمایندگی کند و انتخاب نمونه‌ها ناگزیر تابع نگاه گردآورنده است. از سوی دیگر، اطلاعات عمومی در دسترس دربارهٔ ترکیب دقیق متون این جلد هنوز محدود است؛ بنابراین نمی‌توان بدون مراجعه به خود کتاب دربارهٔ همهٔ نمایشنامه‌ها و اسناد درون آن با اطمینان داوری کرد. آنچه روشن است جایگاه کتاب در پروژه‌ای پیوسته برای گردآوری، حفظ و بازخوانی بخشی از میراث نمایشی ایران است. شاید اهمیت چنین پروژه‌ای نیز درست در همین نقطه باشد. تاریخ تئاتر فقط تاریخ نمایشنامه‌های بزرگ و نویسندگان مشهور نیست؛ گاهی مسیر تحول یک جامعه را بهتر می‌توان در چیزهایی دید که مردم در دوره‌های مختلف به آنها خندیده‌اند. خنده تغییر می‌کند، چون ترس‌ها، ممنوعیت‌ها و مناسبات قدرت نیز تغییر کرده‌اند.