کتاب جام گمج

«جام گمج: رمانی از مینی‌پین‌ها» نوشته‌ی کارول کندال، با تصویرگری اریک بلگواد، رمانی فانتزی برای کودکان و نوجوانان است که نخستین بار در سال ۱۹۵۹ منتشر شد و یک سال بعد عنوان کتاب افتخاری جایزه‌ی نیوبری را به دست آورد. کتاب در بریتانیا با عنوان «مینی‌پین‌ها» نیز منتشر شده است. کندال در این رمان جامعه‌ای خیالی از آدم‌های بسیار کوچک می‌سازد و از دل ماجرایی پرتحرک درباره‌ی حمله، تبعید و مقاومت، پرسشی بزرگ‌تر را پیش می‌کشد: جامعه‌ای که بیش از اندازه به نظم، سنت و شبیه‌بودن اعضایش افتخار می‌کند، با کسانی که متفاوت فکر می‌کنند چه خواهد کرد؟ مینی‌پین‌ها قومی کوچک‌اند که در سرزمینی دورافتاده زندگی می‌کنند. آنها گذشته‌ی خود را به قهرمانی به نام گمج پیوند می‌دهند و جام او را همچون یادگاری مقدس نگه می‌دارند. جامعه‌ی مینی‌پین‌ها در ظاهر آرام، منظم و محترم است، اما همین نظم کم‌کم به نوعی همرنگی اجباری تبدیل شده است. اعضای جامعه باید درباره‌ی پوشش، رفتار و حتی آنچه پسندیده یا ناپسند تلقی می‌شود از قواعد جمعی پیروی کنند. کندال این جهان کوچک را با طنزی آرام طراحی می‌کند؛ خواننده به‌تدریج متوجه می‌شود که مسئله‌ی اصلی فقط اندازه‌ی کوچک شخصیت‌ها نیست، بلکه کوچک‌شدن افق فکری جامعه‌ای است که تفاوت را دردسر تلقی می‌کند. در مرکز داستان پنج شخصیت نامتعارف قرار دارند: مینگی، گامپی، والتر، کرلی گرین و ملین. آنها از نظر خلق‌وخو و رفتار با مینی‌پین‌های «محترم» تفاوت دارند. مینگی دختری کنجکاو و مستقل است که حاضر نیست صرفا به این دلیل که دیگران چیزی را باور دارند، آن را بپذیرد. همراهان او نیز هرکدام به شکلی از قواعد جاافتاده فاصله می‌گیرند. وقتی این پنج نفر از جامعه طرد می‌شوند، اتفاقی که ظاهرا مجازات آنهاست به نقطه‌ی آغاز کشف بزرگ‌تری تبدیل می‌شود. آنها در بیرون از محدوده‌ی امن شهر نشانه‌هایی پیدا می‌کنند که از خطری واقعی خبر می‌دهد: دشمنانی که در افسانه‌ها حضور داشته‌اند و دیگران ترجیح می‌دهند وجودشان را باور نکنند. از اینجا «جام گمج» به ماجرایی درباره‌ی دیدن چیزی تبدیل می‌شود که اکثریت نمی‌خواهند ببینند. مینگی و دوستانش باید جامعه‌ای را نجات دهند که پیش‌تر آنها را کنار گذاشته است. این موقعیت اخلاقی از جذاب‌ترین عناصر رمان است. قهرمانان به دلیل برخورداری از قدرتی خارق‌العاده انتخاب نمی‌شوند؛ آنچه آنها را برای مواجهه با بحران آماده می‌کند همان خصوصیاتی است که جامعه پیش‌تر عیب می‌دانست: کنجکاوی، استقلال رأی، توانایی زیر سوال بردن عادت‌ها و آمادگی برای رفتن به جایی که دیگران از آن پرهیز می‌کنند. کندال در عین حال داستان را به موعظه‌ای مستقیم درباره‌ی فردگرایی تبدیل نمی‌کند. ماجراجویی، موجودات تهدیدکننده، نشانه‌های مرموز، فرار و خطر، طنز و اختلاف میان شخصیت‌ها بخش بزرگی از نیروی روایی کتاب را تأمین می‌کنند. جهان مینی‌پین‌ها جزئیات و اصطلاحات مخصوص خود را دارد و تصویرگری‌های سیاه‌وسفید اریک بلگواد نیز به تثبیت ظاهر این جامعه‌ی کوچک و عجیب کمک کرده‌اند. همین ترکیب فانتزی، طنز و داستان ماجراجویانه یکی از دلایلی بود که اثر در زمان انتشار مورد توجه قرار گرفت و در فهرست افتخاری نیوبری سال ۱۹۶۰ جای گرفت. اما لایه‌ی سیاسی و اجتماعی رمان نیز به‌سادگی قابل تشخیص است. شورای حاکم بر مینی‌پین‌ها بیش از آنکه حقیقت را از راه مشاهده و استدلال بسنجد، به حفظ رسوم و ظاهر نظم علاقه دارد. در چنین محیطی، اختلاف نظر به‌راحتی با بی‌وفایی اشتباه گرفته می‌شود. کتاب از این طریق به مسئله‌ای فراتر از جهان کودکان نزدیک می‌شود: جامعه چگونه میان انسجام و همرنگی تفاوت می‌گذارد؟ سنت چه زمانی حافظ حافظه‌ی جمعی است و چه زمانی به مانعی برای دیدن واقعیت تبدیل می‌شود؟ جام گمج نیز در همین زمینه معنایی دوگانه پیدا می‌کند. شیئی که قرار است یادآور شجاعت گذشته باشد ممکن است برای نسلی که فقط ظاهر آن را حفظ کرده، به نشانه‌ای تهی از همان شجاعت تبدیل شود. این مضمون به کتاب کیفیتی داده است که هنوز پس از چند دهه قابل خواندن است، هرچند برخی ویژگی‌های آن آشکارا متعلق به فانتزی کودکانه‌ی میانه‌ی قرن بیستم‌اند. جهان داستان نسبتا ساده به دو قطب ترس و شجاعت، همرنگی و استقلال تقسیم می‌شود و بعضی شخصیت‌ها بیشتر حامل یک خصلت یا ایده‌اند تا شخصیت‌هایی با پیچیدگی روان‌شناختی گسترده. خواننده‌ای که به فانتزی نوجوان معاصر با جهان‌سازی بسیار مفصل و شخصیت‌های خاکستری عادت دارد، ممکن است سادگی ساختار را احساس کند. در عوض، کندال از همین ایجاز برای ساختن تمثیلی روشن استفاده می‌کند و اجازه نمی‌دهد پیام اخلاقی، حرکت داستان را کاملا متوقف کند. کندال بعدها با «نجواهای گریگ» دوباره به جهان مینی‌پین‌ها بازگشت، اما «جام گمج» اثر