کتاب هویت ارمنی در بازتاب های تاریخی

«هویت ارمنی در بازتاب‌های تاریخی از عصر شاهنشاهی هخامنشی تا عصر جدید» مجموعه‌ای پژوهشی به کوشش حوری بربریان و تورج دریایی است که مسئله تعلق قومی و خودآگاهی ارمنیان را در گستره‌ای سه‌هزارساله به بوته نقد می‌گذارد. این اثر با فاصله گرفتن از رویکردهای ذات‌انگارانه، هویت را امری دگرگونی‌پذیر، چندلایه و حاصل دادوستدهای زبانی، دینی، سرزمینی و سیاسی بازتعریف می‌کند. پژوهشگران حاضر در این اثر، روند پیوسته بازتعریف و بازنمایی جایگاه ارمنی‌بودن را در سه مقطع زمانی باستان، پیشامدرن و روزگار کنونی شناسایی می‌کنند.
کتاب حاضر که در واقع، حاصل کنفرانسی است که در پردیس دانشگاه ایالتی ارواین (کالیفرنیا) در آوریل ۲۰۱۵ در موضوع هویت ارمنی در طول اعصار برگزار شد، با بررسی‌ در دوران باستان و بازخوانی تحولات گذار از تمدن اورارتو و زایش ساتراپی ارمنستان آغاز می‌شود. تورج دریایی و پژوهشگرانی چون گریگوری آرشیان، نام‌گذاری‌های کهن این قلمرو نظیر هایستان، آرمینا و آرمنیا را در پیوند با سرکوب شورش‌های ایالتی توسط داریوش هخامنشی و ثبت کتیبه سه‌زبانه بیستون معرفی می‌کنند. در این چشم‌انداز، اقتدار ارمنیان در حوزه قفقاز حاصل پیوند سیاسی آنان با دستگاه پادشاهی هخامنشی تلقی می‌شود. در گامی دیگر، آنی هنرچیان با نگاهی جامعه‌شناختی-زبان‌شناختی، مسئله ابداع الفبای ارمنی در سده پنجم میلادی را به بحث می‌گذارد. او نشان می‌دهد که پیدایش این خط درون ساختار گفتمان مسیحی دوران باستان متأخر چگونه به نشانه‌ای متمایز برای مقاومت فرهنگی بدل شد. هم‌زمان، خداداد رضاخانی با نگاهی به بازتاب شورش بابک در متون تاریخی جنوب قفقاز، چالش‌های روش‌شناختی فهم منابع کهن را شرح می‌دهد.
پژوهش در ساحت پیشامدرن، دامنه فرهنگ ارمنی را فراتر از مرزهای جغرافیایی قفقاز امتداد می‌دهد. سبوه داوید اصلانیان پدیده انشقاق مخیتاریست‌ها در ونیز و تشکیل جامعه ارامنه در بندر تریسته را بررسی می‌کند و اس. پیتر کو با ارزیابی جایگاه ارمنیان در سده شانزدهم میلادی، گزاره‌های ناظر بر عصر تاریکی را به چالش کشیده و آن را دورانی از پویایی در شبکه‌های تجاری معرفی می‌دارد. این شبکه گسترده که از اصفهان و عثمانی تا هند و قلب اروپا گسترده بود، پایه‌های نوینی برای انتقال میراث مکتوب فراهم ساخت. همچنین رومان سمباتیان نقش ملیک‌های آرتساخ را در حفظ خودمختاری‌های محلی سده‌های هفدهم و هجدهم بازخوانی می‌کند. در دوره معاصر، این مسائل به بررسی آثار ماندگار آسیب‌های روانی نسل‌کشی بر بازماندگان، تحولات نسلی در میان ارمنیان ساکن ایالات متحده و تغییر جایگاه زبان مادری متمرکز می‌شود. تحلیل بازنمایی‌های سینمایی نظیر فیلم آرارات ساخته اتم اگویان نیز سازوکارهای زنده نگه داشتن حافظه تاریخی در دیاسپورا را تبیین می‌کند. این اثر تاریخی اثبات می‌کند که تعلق جمعی ارمنیان در کشاکش قدرت‌های پیرامونی، پراکندگی جغرافیایی و خلق آثار ادبی و هنری پیوسته بازسازی شده است.