کتاب چالش شناخت و ادراک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران

«چالش شناخت و ادراک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» اثری برآمده از تلاقی دانش آکادمیک با تجربه زیسته دیپلماتیک به خامه مشترک محمدجواد ظریف و ساسان کریمی است که از سوی انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده و مسئله سیاست خارجی را از سطح وقایع‌نگاری، مناقشات مقطعی و گزارش صرف رخدادها به ساحت ادراک، خطاهای شناختی و زبان تصمیم‌سازی ارتقا می‌دهد. پرسش نویسندگان متوجه خاستگاه اصلی بحران‌هاست؛ اینکه آیا دشواری‌ها و بن‌بست‌های پایدار در عرصه روابط بین‌الملل صرفا معلول ساختار نظام جهانی، تعارض منافع مادی یا فشارهای خصمانه بیرونی است، یا در لایه‌ای عمیق‌تر، از نقصان ادراکی و تصویرهای نادقیق ذهنی کارگزاران از واقعیت محیط سرچشمه می‌گیرد. مولفان با عبور از تحلیل‌های تک‌عاملی نشان می‌دهند که بخش مهمی از چالش‌های سیاست خارجی، حاصل تصاویری است که بر واقعیت منطبق نیستند؛ وضعیتی آسیب‌زا که در آن، کارگزاران به سبب فقدان ابزارهای مناسب پردازش داده‌ها و ناآگاهی از سوگیری‌های شناختی خود، تحولات پویا و پیچیده بین‌المللی را در قالب باورها و پیش‌فرض‌های صلب گذشته بازتولید می‌کنند.
کتاب طی پنج فصل، مبانی فلسفی و روش‌شناختی شناخت را با رویکرد برساخت‌گرایی، سطوح تحلیل فردی، سازوکارهای نهادی و نقش نظام‌های معنایی پیوند می‌زند و نشان می‌دهد که تصمیم‌گیری سیاسی تا چه اندازه متأثر از ساختارهای فکری و روانی است. نویسندگان با بازخوانی مصادیق عینی، به‌ویژه در ساحت مناسبات با قدرت‌های بزرگ و تجربه نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی، کالبدشکافی دقیقی از تمایزات مفهومی به دست می‌دهند. مفاهیمی چون امنیت، اتحاد، ائتلاف، امنیتی‌سازی و نظم جهانی در این پژوهش بررسی می‌شوند تا اثبات شود کاربرد واژگان یکسان در مناسبات سیاسی هرگز به معنای ادراک یکسان و فهم مشترک میان طرفین نیست. این شکاف زبانی و تفاوت بسترهای فرهنگی، در غیاب شناخت دقیق علمی، به سوءتفاهم‌های راهبردی و اشتباهات محاسباتی پرهزینه منجر می‌گردد. مولفان تأکید دارند که جهان امروز از الگوهای کهنه فاصله گرفته و واقعیت نظم نوین پساقطبی را تجربه می‌کند؛ از این رو، تداوم انگاره‌های دوران جنگ سرد یا دلبستن به توهم نظم تک‌قطبی، مانعی جدی در سیاست‌گذاری کارآمد به شمار می‌رود. اثر همچنین با نقد دوگانه تصنعی آرمان‌خواهی و دولت‌داری، یادآوری می‌کند که هویت جمعی و آرمان‌های تاریخی نه نقطه مقابل منافع ملی، بلکه رکن معنایی و قوام‌بخش آن هستند. امتیاز متمایز این اثر، حضور نگاه دیپلمات-دانشور و هم‌نشینی تحلیل نظری با گفت‌وگوهای تخصصی با صاحب‌نظرانی نظیر علی‌اکبر صالحی، شهید علی لاریجانی، محسن میلانی و ولی نصر است که خواننده را با منظومه‌ای متنوع از دیدگاه‌ها روبه‌رو می‌سازد.