کتاب هنر احساس امنیت

کتاب «هنر احساس امنیت» نوشته‌ی ست پورجس و استیون دبلیو. پورجس تلاشی است برای توضیح نظریه‌ی پلی‌واگال به زبانی که خواننده‌ی غیرمتخصص هم بتواند آن را دنبال کند. کتاب در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۳ توسط انتشارات دبلیو. دبلیو. نورتون منتشر شد. استیون پورجس، عصب‌پژوه و طراح نظریه‌ی پلی‌واگال، نخستین صورت‌بندی این نظریه را در دهه‌ی ۱۹۹۰ ارائه کرد؛ ست پورجس، پسر او، روزنامه‌نگار و فیلم‌ساز است و حضورش در کتاب بیش از هر چیز به ساده‌ترشدن زبان و تبدیل مفاهیم تخصصی به مثال‌های روزمره کمک کرده است. ایده‌ی مرکزی کتاب این است که بدن انسان پیش از آنکه ذهن آگاه فرصتی برای تحلیل موقعیت پیدا کند، پیوسته محیط را از نظر نشانه‌های امنیت و خطر ارزیابی می‌کند. پورجس این فرایند را نوعی «ادراک عصبی ناخودآگاه» می‌نامد. در چارچوب نظریه‌ی او، دستگاه عصبی خودمختار فقط میان آرامش و واکنش «جنگ یا گریز» جابه‌جا نمی‌شود؛ وضعیت‌های متفاوتی از ارتباط اجتماعی، بسیج دفاعی و بی‌حرکتی را تجربه می‌کند. عصب واگ در این مدل نقشی محوری دارد و احساس امنیت به توانایی انسان برای ارتباط، اعتماد، بازی، یادگیری و تنظیم هیجان پیوند می‌خورد. نویسندگان تروما را نیز فقط به خود رویداد محدود نمی‌کنند. از نگاه آنها، مسئله‌ی تعیین‌کننده این است که دستگاه عصبی آن واقعه را چگونه ثبت کرده و پس از آن چگونه به جهان پاسخ می‌دهد. انسانی که مدتی طولانی در شرایط تهدید زندگی کرده است ممکن است حتی پس از پایان خطر، همچنان نشانه‌های خنثی را تهدیدآمیز تفسیر کند. این نگاه به کتاب اجازه می‌دهد رفتارهایی مانند گوش‌به‌زنگی شدید، کناره‌گیری، بی‌حسی هیجانی یا واکنش‌های ناگهانی را نه صرفا ضعف اراده، بلکه پاسخ‌هایی دفاعی ببیند که زمانی برای بقا کارکرد داشته‌اند. ساختار کتاب از توضیح دستگاه عصبی خودمختار و عصب واگ آغاز می‌شود و سپس به موضوعاتی مانند هم‌تنظیمی، تروما و اعتیاد، همه‌گیری، محیط کار، آموزش و زندان می‌رسد. این حرکت از بدن فرد به محیط اجتماعی یکی از نقاط قوت اثر است. پورجس‌ها می‌خواهند نشان دهند احساس امنیت فقط محصول تکنیک‌های شخصی آرام‌سازی نیست؛ مدرسه، محل کار، خانواده و حتی طراحی نهادها می‌توانند بدن انسان را به سوی دفاع یا ارتباط سوق دهند. زبان کتاب نسبت به آثار تخصصی‌تر استیون پورجس بسیار ساده‌تر است. اصطلاحات علمی با مثال‌های روزمره همراه شده‌اند و هدف، آموزش یک چارچوب برای فهم تجربه‌ی بدن است، نه ارائه‌ی کتاب درسی عصب‌شناسی. همین ویژگی «هنر احساس امنیت» را برای خوانندگانی که نخستین بار با این نظریه روبه‌رو می‌شوند مناسب‌تر می‌کند. با این حال، باید میان کاربرد درمانی یک چارچوب و تأیید کامل زیست‌شناسی آن تفاوت گذاشت. نظریه‌ی پلی‌واگال در سال‌های اخیر با نقدهای جدی روبه‌رو شده است. برخی پژوهشگران، از جمله پل گروسمن، بخشی از فرض‌های این نظریه درباره‌ی تکامل عصب واگ، کارکرد هسته‌های مغزی و تفسیر تغییرات ضربان قلب را ناسازگار با شواهد موجود دانسته‌اند. در پژوهش‌های جدیدتر نیز گروهی از متخصصان فیزیولوژی و تکامل عصب واگ درباره‌ی پشتوانه‌ی برخی مبانی اصلی این نظریه ابراز تردید کرده‌اند. از سوی دیگر، استیون پورجس این نقدها را نپذیرفته و استدلال کرده است که منتقدان بخش‌هایی از نظریه را نادرست صورت‌بندی کرده‌اند و شواهد جدید همچنان از چارچوب او حمایت می‌کنند. بنابراین این حوزه همچنان محل بحث علمی است و نباید همه‌ی ادعاهای کتاب را به‌عنوان اجماع تثبیت‌شده‌ی علوم اعصاب پذیرفت. «هنر احساس امنیت» را بهتر است مدخلی روشن و اثرگذار به یک نظریه‌ی مهم اما مناقشه‌برانگیز دانست. ارزش کتاب فقط در این نیست که درباره‌ی عصب واگ چه می‌گوید؛ در تغییری است که در زبان ما برای فهم رفتار ایجاد می‌کند. گاهی بدن پیش از آنکه ما بتوانیم دلیل ترس را نام ببریم، تصمیم گرفته است جهان امن نیست. شاید بخشی از درمان از همان لحظه‌ای آغاز شود که به جای جنگیدن با این بدن، می‌پرسیم چه چیزی او را واداشته این همه سال نگهبانی بدهد. امنیت، در این نگاه، سکوت کامل ترس نیست؛ لحظه‌ای است که بدن کم‌کم باور می‌کند دیگر لازم نیست برای زنده‌ماندن، تمام شب بیدار بماند.