کتاب روزگار زدگی

در نیمه‌ی دوم قرن نوزدهم، درست زمانی که آلمان مسیر صنعتی‌شدن را با شتابی شگفت‌انگیز طی می‌کرد و از نظر اقتصادی و سیاسی به اقتداری بی‌سابقه‌ای می‌رسید، یک تناقض فکری عجیب در لایه‌های عمیق‌تر اندیشه‌ی این کشور شکل گرفت... همان چیزی که در کتاب «روزگارزدگی: بدبینی در فلسفه‌ی آلمان» نوشته‌ی فردریک چارلز بیزر با آن روبرو می‌شویم.
بیزر که از برجسته‌ترین مورخان فلسفه است، در این اثر پژوهشی که سال ۲۰۱۶ توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد منتشر شده، نشان می‌دهد که چطور در دل این رونق و پیشرفت ظاهری، پرسش از «بی‌ارزشی زیستن» به مسئله‌ی اول متفکران جدی آن روزگار تبدیل شد.
هسته‌ی اصلی بحث بر حول مفهومی آلمانی به نام «ولتشمرتس» (Weltschmerz) می‌گردد؛ اصطلاحی که می‌توان آن را به «رنج جهان» یا «اندوه هستی» ترجمه کرد. بیزر واکاوی می‌کند که این حالت برخلاف تصور عموم، صرفا یک افسردگی شخصی، نوعی ژست ادبی یا سرخوردگی شاعرانه نبود؛ بلکه به یک مکتب منسجم و چارچوب فلسفی نظام‌مند تبدیل شد. پرسش مرکزی این بود که آیا زندگی با تمام رنج‌هایش ارزش زیستن دارد یا غلبه‌ی رنج بر لذت، وجود را بی‌معنا می‌کند؟ سرچشمه‌ی اصلی این چرخش بزرگ، اندیشه‌های آرتور شوپنهاور بود. شوپنهاور با دست گذاشتن روی میل بی‌پایان، ناکامی همیشگی و رنج ذاتی هستی، جهت‌گیری اصلی فلسفه‌ی آلمان را از بحث‌های انتزاعی منطق و معرفت‌شناسی، به سمت پرسش‌های وجودی و ارزش زندگانی کشاند.
بیزر در ادامه به کالبدشکافی جبهه‌بندی‌های داغی می‌پردازد که با عنوان «مناقشه‌ی بدبینی» (Pessimismusstreit) در فضای روشنفکری آن سال‌ها جریان داشت. در یک طرف مدافعان بدبینی قرار داشتند؛ چهره‌هایی مثل ادوارد فون هارتمان که تلاش می‌کرد بدبینی شوپنهاوری را با نظریه‌ی تکامل داروین و ایده پیشرفت تاریخی پیوند بزند، یا فیلیپ ماینلندر و یولیوس بانزن که تعبیرهایی به‌شدت رادیکال و افراطی از پوچی و امکان رهایی ارائه می‌دادند.
در طرف دیگر منتقدانی مثل اویگن دورینگ و فیلسوفان نوکانتی با این نوع نگاه به نبرد فکری می‌پرداختند، بیزر با تیزبینی به نقش دو زن متفکر یعنی آگنس تاوبرت و اولگا پلومخر نیز اشاره می‌کند؛ کسانی که در همان دوران به دفاع از دیدگاه‌های بدبینانه پرداختند و اثرگذار بودند. نیچه نیز در این روایت نه یک نابغه‌ی ایزوله‌شده، بلکه محصول و پاسخ‌دهنده‌ای به همین گفتگوی پرشور شوپنهاوری‌ها و مخالفانشان تصویر می‌شود.
ارزش کار بیزر در این است که گرد و غبار را از روی سه دهه از تاریخ اندیشه‌ی آلمان (بین ۱۸۷۰ تا ۱۸۹۰) برمی‌دارد؛ دوره‌ای که تا پیش از این کمتر کسی به سراغ بازخوانی جزئیات آن رفته بود. «روزگارزدگی» با کنار هم گذاشتن فیلسوفان نام‌دار و متفکران کمترشناخته‌شده، نشان می‌دهد که بحث بر سر رنج، لذت، کار، عشق و معنای هستی تا چه اندازه جدی، لایه‌لایه و پیش‌برنده بوده است. این متن تاریخی-تحلیلی، بدبینی فلسفی را از حاشیه به متن می‌آورد و اثبات می‌کند که مواجهه با تاریکی‌های هستی، خود بخشی پایه‌ای و سرساز از تاریخ اندیشه‌ی مدرن غرب است.