کتاب فضای خالی

کتاب «فضای خالی: تاریخ فرهنگی قرن بیست و یکم» نوشته‌ی ویلیام دیوید مارکس تحلیل کاملا سرراست و جامعه‌شناختی از ربع اول قرن بیست و یکم ارائه می‌دهد. وقتی به دوروبرمان در شبکه‌های اجتماعی، سینما یا دنیای مد نگاه می‌کنیم، خیلی زود متوجه یک چیز عجیب می‌شویم؛ با اینکه فناوری غوغا کرده و ابزارهای تولید محتوا در دست همه هست، اما انگار ایده‌های تازه کمتر شده‌اند و همه‌چیز دارد تکرار می‌شود. مارکس به‌عنوان یک پژوهشگر فرهنگ، تاریخ بیست‌وپنج سال گذشته را از دوران پس از ۱۱ سپتامبر تا سال‌های همه‌گیری کرونا و بعد از آن دنبال می‌کند تا ببیند چه بلایی سر نوآوری آمده است. عنوان «فضای خالی» اصلا استعاره از همین مسئله است؛ یعنی در روزگاری که حجم تولید محتوا و داده‌ها سرسام‌آور شده، جای خالی ایده‌های اصیل و تغییرات بزرگ فرهنگی بیشتر از هر زمان دیگری حس می‌شود.
دیوید مارکس برای اینکه حرفش فقط در حد تئوری نماند، سراغ جزئیات دقیق و ملموس دنیای واقعی می‌رود. او تحولات فرهنگ عامه را از دل پدیده‌های متنوعی مثل موسیقی پاپ، کی‌پاپ، سینمای هالیوود و فیلم‌های مارول تا پلتفرم‌های دیجیتال، وبلاگ‌نویسی، مد خیابانی و حتی سبک زندگی چهره‌هایی مثل تیلور سوئیفت، بیانسه، کانیه وست و کیم کارداشیان بیرون می‌کشد. کتاب نشان می‌دهد چطور خرده‌فرهنگ‌ها یا همان جریان‌های زیرزمینی که در گذشته برای شکل‌گیری و پخته‌شدن به زمان نیاز داشتند، حالا زیر پای الگوریتم‌های اینستاگرام و تیک‌تاک له شده‌اند.
امروزه الگوریتم‌ها ترندها را با سرعتی گیج‌کننده می‌سازند، همه‌گیر می‌کنند و بلافاصله دور می‌اندازند. در این میان چیزی که مارکس از آن به‌عنوان «ضدـضدفرهنگ» یاد می‌کند شکل گرفته است؛ رویکردی که نخبه‌گرایی هنری دهه‌های قبل را کنار زده و به‌جایش الگوی دیده‌شدن، وایرال‌شدن و ستایش موفقیت‌های تجاری خشن را نشانده است.
ریشه‌ی اصلی این رکود به اعتقاد مارکس، در هم‌آمیختگی شدید فرهنگ با منطق بازار و فناوری نهفته است. کتاب حاضر توضیح داده که وقتی سودآوری اقتصادی و جذب مخاطب حداکثری به تنها معیار موفقیت تبدیل می‌شود، ساختن دنباله‌ها، بازسازی آثار قدیمی و تکیه بر فرمول‌های امتحان‌پس‌داده کم‌خطرتر از ریسک‌پذیری هنری خواهد بود. فناوری هم نقش دوگانه‌ای بازی کرده است؛ از یک طرف دسترسی به ابزارها را عمومی کرده و از طرف دیگر با الگوریتم‌های پیشنهاددهنده، سلیقه‌ی عمومی را به سمت محتواهای مشابه و قابل‌مصرف سوق داده است. مارکس برای تبیین این شرایط از مفاهیمی مثل «فرهنگ تک‌محصولی همه‌چیزخوار» یا «پوچ‌گرایی فناورانه» استفاده می‌کند تا نشان دهد چطور مرز میان هنر مستقل و صنعت سرگرمی کلا از بین رفته و سلیقه‌ی شخصی ما هم تا حد زیادی محصول محاسبات هوش مصنوعی شده است.
«فضای خالی» اصلا یک بیانیه‌ی ناامیدکننده درباره‌ی سقوط هنر نیست، بلکه روایتی کاملا تحلیلی و روشن از ساختارهایی است که ما را به اینجا رسانده‌اند. نویسنده در بخش‌های پایانی کتاب فقط به آسیب‌شناسی بسنده نمی‌کند و این پرسش مهم را وسط می‌کشد که چطور می‌توان با بازتعریف ارزش‌هایی مثل خلاقیت واقعی، همبستگی جمعی و عبور از نگاه صرفا سودمحور، روح تازه‌ای به پیکر فرهنگ دمید.