کتاب از چپ به راست

«از چپ به راست» نمایشنامه‌ای تک‌پرده‌ای از استیون دایتز است که نخستین‌بار در سال ۲۰۰۲ روی صحنه رفت و از نمونه‌های موجز اما هوشمندانه‌ی تئاتر معاصر آمریکا به‌شمار می‌آید. دایتز که به دیالوگ‌های دقیق، ساختارهای ظاهرا ساده اما از نظر روان‌شناختی پیچیده شناخته می‌شود، در این متن کوتاه به سراغ یکی از آشناترین موقعیت‌های اجتماعی می‌رود: نشستن چند زوج دور یک میز. اما آنچه در نگاه اول صحنه‌ای عادی و بی‌حاشیه به نظر می‌رسد، به‌تدریج به آزمایشگاهی برای بررسی زبان، پنهان‌کاری و شکنندگی ارتباط انسانی بدل می‌شود. نمایش با حضور دو زوج متأهل آغاز می‌شود که در فضایی اجتماعی معمولا یک وعده‌ی غذایی یا دورهمی دوستانه کنار هم نشسته‌اند. گفت‌وگوها در ابتدا خنثی، مودبانه و روزمره‌اند؛ همان نوع مکالماتی که برای پر کردن سکوت یا حفظ ظاهر اجتماعی به کار می‌روند. اما ساختار نمایش به‌سرعت نشان می‌دهد که این «عادی‌بودن» نوعی نقاب است. با هر نشانه‌ی صوتی یا تغییر ساده در میزانسن، جای نشستن شخصیت‌ها عوض می‌شود و ترکیب‌های تازه‌ای از شنونده و گوینده شکل می‌گیرد. همین جابه‌جایی‌های به‌ظاهر پیش‌پاافتاده، معنای جمله‌ها را تغییر می‌دهد و لایه‌های پنهان احساسات، رنجش‌ها و رازهای شخصی را به سطح می‌آورد. قدرت «از چپ به راست» نه در رویدادهای بزرگ یا افشاگری‌های انفجاری، بلکه در انباشت تدریجی تنش‌های کوچک نهفته است. هر شخصیت چیزهایی دارد که نمی‌خواهد همسرش بشنود، و چیزهایی که ناخواسته به گوش دیگری می‌رسد. دایتز با دقت نشان می‌دهد که چگونه یک جمله‌ی ساده، بسته به اینکه «چه کسی» آن را می‌شنود، می‌تواند بی‌اهمیت، تهدیدآمیز یا افشاگرانه باشد. در این‌جا، زبان دیگر ابزار شفاف ارتباط نیست، بلکه میدان لغزانی است که معنا در آن مدام جابه‌جا می‌شود. نمایشنامه به‌طور ضمنی به زندگی زناشویی معاصر می‌پردازد؛ به فاصله‌هایی که به‌تدریج و بی‌سروصدا شکل می‌گیرند، به ناامنی‌هایی که پشت شوخی و ادب پنهان می‌شوند، و به این واقعیت که بسیاری از بحران‌های عاطفی نه از خیانت‌های بزرگ، بلکه از سکوت‌های کوچک و سوءتفاهم‌های انباشته زاده می‌شوند. میز، در این معنا، صرفا یک عنصر صحنه‌ای نیست؛ نمادی است از فضای اجتماعی‌ای که آدم‌ها در آن ناچارند نقش بازی کنند و هم‌زمان از دیده‌شدن بیش از حد بترسند. چپ به راست فاقد اوج دراماتیک کلاسیک است و عمدا از پایان‌بندی قاطع پرهیز می‌کند. اثر، مخاطب را نه با پاسخ، بلکه با حس ناآرامی رها می‌کند؛ حسی که از این آگاهی می‌آید که آنچه دیده‌ایم، فقط برشی کوتاه از روابطی طولانی و احتمالا فرسوده است. در همین ایجاز و خویشتن‌داری است که نمایشنامه قدرت خود را نشان می‌دهد. در مجموع، «از چپ به راست» نمونه‌ای موفق از درام مینیمالیستی است که با ابزارهایی ساده صندلی، میز، دیالوگ به پیچیدگی‌های عمیق ارتباط انسانی نفوذ می‌کند. دایتز در این متن کوتاه نشان می‌دهد که گاهی خطرناک‌ترین چیزها نه فریادها، بلکه جابه‌جایی‌های کوچک و جمله‌هایی هستند که «در جای درست» شنیده نمی‌شوند. این نمایشنامه برای اجراهای جمع‌وجور، کارگاه‌های بازیگری و مخاطبانی که به درام روان‌شناختی ظریف علاقه‌مندند، اثری دقیق، قابل تأمل و ماندگار است.