کتاب علم در عمل

«علم در عمل» نوشته جان لینهان کتابی در قلمرو علم برای عموم است؛ مجموعه‌ای از جستارهای کوتاه که می‌کوشد نشان دهد علم بسیار پیش از آنکه به آزمایشگاه، فرمول یا کتاب درسی برسد، در زندگی روزمره ما حضور دارد. لینهان از موضوع‌هایی به‌ظاهر پراکنده آغاز می‌کند: اصطکاک کف اتاق، برق‌گرفتگی، موسیقی نی‌انبان، آلودگی رادیواکتیو، ساعت آفتابی، حرکت قاره‌ها، تصادفی بودن اعداد، پزشکی، شنوایی، غذا و ادعاهای ماوراءطبیعی. این پراکندگی عمدی است. مسئله اصلی کتاب آموزش یک رشته خاص نیست؛ نویسنده می‌خواهد نوعی عادت ذهنی ایجاد کند: دیدن مسئله علمی در چیزهایی که معمولا بدون پرسش از کنارشان می‌گذریم. پیشینه لینهان توضیح می‌دهد چرا این شیوه برای او طبیعی است. جان مارک آنتونی لنهان فیزیک‌دان بالینی و مورخ علم بود؛ در دانشگاه گلاسگو فیزیک تدریس کرد، سال‌ها در حوزه فیزیک پزشکی فعالیت داشت و حدود سه دهه نیز خبرنگار علمی روزنامه «گلاسگو هرالد» بود. به همین دلیل در نوشته‌هایش دو ویژگی کنار هم قرار می‌گیرند که همیشه با هم جمع نمی‌شوند: دانش تخصصی و توان توضیح دادن مسئله برای خواننده غیرمتخصص. او علم را از بالا برای مخاطب تشریح نمی‌کند؛ معمولا از یک اتفاق، وسیله، داستان تاریخی یا باور عامیانه شروع می‌کند و قدم‌به‌قدم به توضیح علمی می‌رسد. ساختار «علم در عمل» نیز همین روحیه را منعکس می‌کند. کتاب بخش‌هایی درباره چرایی کارکرد اشیا، تاریخ علم، علم و جامعه، زمین و آسمان، ریاضیات، جهان زنده، آدم‌ها و سرانجام خطاها و خیال‌پردازی‌های شبه‌علمی دارد. در یک فصل ممکن است بحث از آزمایشی تاریخی شروع شود که نتیجه مورد انتظار را نداده و در فصلی دیگر به رابطه علم و شعر یا ادعایی درباره خطر ناشنوایی در محیط‌های موسیقی برسد. لینهان نمی‌خواهد همه این موضوع‌ها را زیر یک نظریه واحد جمع کند. چیزی که آنها را به هم وصل می‌کند شیوه پرسیدن است: ادعا دقیقا چیست؟ شاهد آن کجاست؟ آیا روایت رایج با داده‌ها سازگار است؟ و اگر نیست، چرا هنوز آن را تکرار می‌کنیم؟ یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های کتاب برخورد نویسنده با شبه‌علم است. لنهان از افشاگری پرهیاهو استفاده نمی‌کند. ترجیح می‌دهد ابتدا بفهمد یک ادعای عجیب چرا برای مردم باورپذیر شده و سپس اجزای آن را با استدلال و شواهد از هم باز کند. همین روش در بخش «علم و امر فراطبیعی» نیز دیده می‌شود. برای او شک‌گرایی علمی به معنای تمسخر کسانی نیست که چیزی را باور کرده‌اند؛ بیشتر یعنی نپذیرفتن ادعایی پیش از آنکه شواهد کافی برایش داشته باشیم. این تفاوت ظریف، کتاب را از بسیاری از نوشته‌های ساده‌انگارانه درباره «علم در برابر خرافه» جدا می‌کند. طنز نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از روش لینهان است. جان فلمینگ برای کتاب تصویرسازی و کارتون‌هایی فراهم کرده که در کنار متن کار می‌کنند و گاه جدیت موضوع را عمدا می‌شکنند. این شوخ‌طبعی به معنای سبک گرفتن علم نیست. برعکس، لنهان ظاهرا معتقد است اگر خواننده از پرسیدن و کشف کردن لذت نبرد، بخش بزرگی از روح فعالیت علمی از دست رفته است. نقدهای زمان انتشار نیز همین ویژگی را برجسته کردند و کتاب را نمونه‌ای کم‌معمول از نوشتن درباره علم با زبان خوش‌خوان و حس بازیگوشی دانستند. البته «علم در عمل» بیش از سه دهه پیش نوشته شده و نباید آن را منبعی برای آخرین دستاوردهای علمی دانست. برخی مثال‌ها، داده‌های پزشکی و مباحث مربوط به محیط زیست یا فناوری امروز نیازمند منابع تازه‌ترند. همچنین کتاب نظام آموزشی منسجمی برای یادگیری فیزیک، زیست‌شناسی یا تاریخ علم ارائه نمی‌دهد؛ ساختار جستاری آن اساسا برای چنین هدفی طراحی نشده است. ارزش اثر در شیوه نگاه کردن است، نه در جامعیت اطلاعات. خواننده از یک موضوع به موضوع دیگر می‌رود، اما هر بار با نمونه‌ای از همان پرسش بنیادی روبه‌رو می‌شود: از کجا می‌دانیم چیزی که می‌گوییم درست است؟ علم در کتاب لینهان مجموعه‌ای از پاسخ‌های قطعی نیست. بیشتر شبیه عادتی است که وقتی شکل گرفت، دیگر نمی‌گذارد یک ساعت آفتابی، یک صدای عجیب، یک خبر پزشکی یا حتی داستانی درباره موجودات فراطبیعی را همان‌طور ببینیم که پیش از آن می‌دیدیم. گاهی آغاز علم اتفاق بزرگی نیست؛ فقط لحظه‌ای است که انسان در برابر چیزی معمولی می‌ایستد و به جای عبور کردن، می‌پرسد: چرا؟