کتاب نیچه ی جوان

تصویر آشنای نیچه معمولا از انتهای مسیر آغاز می‌شود: فیلسوف «مرگ خدا»، منتقد اخلاق، نویسندهٔ «چنین گفت زرتشت» و متفکری که زبان فلسفه را تا مرز ادبیات کشاند. کارل پلچ در «نیچه جوان: شکل‌گیری یک نابغه» مسیر معکوس را انتخاب می‌کند. او می‌پرسد پیش از آنکه این چهره ساخته شود چه اتفاقی افتاد؟ آیا نیچه از آغاز همان «نابغهٔ تنها»یی بود که تاریخ فلسفه بعدها از او ساخت، یا خود او نیز آموخت چگونه در نقش نابغه زندگی و فکر کند؟ کتاب در ۱۹۹۱ از سوی فری پرس منتشر شد و مطالعه‌ای در تاریخ روشنفکری، زندگی‌نامه و تا اندازه‌ای جامعه‌شناسی خلاقیت است، نه شرح منظم فلسفهٔ نیچه. تز پلچ عمدا با اسطورهٔ رمانتیک نبوغ درگیر می‌شود. در فرهنگ اروپایی قرن نوزدهم، «نابغه» دیگر فقط انسانی بسیار بااستعداد نبود؛ به شخصیتی تقریبا قهرمانانه تبدیل شده بود: فردی استثنایی که قانون خود را می‌سازد، از جامعه فاصله می‌گیرد و جهانی تازه خلق می‌کند. گوته، بتهوون و دیگر چهره‌های بزرگ به الگوهایی برای جوانان تحصیل‌کرده بدل شده بودند. پلچ می‌گوید نیچه نیز در همین فرهنگ رشد کرد و نبوغ برای او صرفا صفتی نبود که دیگران روزی کشف کنند؛ نوعی «نقش» و حتی یک حرفهٔ وجودی بود که باید آموخته و تصاحب می‌شد. به تعبیر خود پلچ، نابغه در این روایت بیشتر «شدن» است تا «بودن». کتاب سپس زندگی نیچه را از این زاویه دوباره می‌خواند. مرگ پدر در پنج‌سالگی اهمیت پیدا می‌کند، اما پلچ آن را علت مکانیکی همه‌چیز نمی‌داند. جوانی با استعداد، بسیار سخت‌کوش و بلندپرواز را می‌بینیم که نخست در محیط کلاسیک و دانشگاهی تربیت می‌شود و به فیلولوژی روی می‌آورد. در این مرحله نیچه هنوز شورشی بیرون از دانشگاه نیست. پژوهش‌های بعدی دربارهٔ سیر فکری او نیز تأیید می‌کنند که سال‌های نخست بازل دوره‌ای جدی از تدریس و کار تخصصی فیلولوژیک بود. «زایش تراژدی» دقیقا به همین دلیل نقطهٔ عطفی مهم می‌شود: کتابی که از حدود حرفه‌ای فیلولوژی کلاسیک عبور می‌کند و نیچه را به قلمرویی می‌برد که بعدها قلمرو مخصوص خودش خواهد شد. اما پلچ این گذار را بدون دو «پدر» فکری نمی‌فهمد: شوپنهاور و ریچارد واگنر. نیچه در شوپنهاور الگویی از فیلسوف مستقل و ناسازگار با زمانه یافت. واگنر حتی موثرتر بود، زیرا دیگر شخصیتی دور در کتاب‌ها نبود؛ نابغه‌ای زنده بود که نیچه می‌توانست با او معاشرت کند، تحسینش کند و خود را در نسبت با او تعریف کند. پژوهش‌های مستقل دربارهٔ «زایش تراژدی» نیز نشان داده‌اند که رابطه با واگنر را نمی‌توان حاشیه‌ای بر شکل‌گیری آن اثر دانست؛ مسئلهٔ موسیقی، تراژدی یونانی و امید به تجدید فرهنگ آلمانی در متن همین رابطه شکل گرفته است. حرکت جالب کتاب زمانی رخ می‌دهد که شاگرد باید از استادانش عبور کند. پلچ رشد نیچه را الگویی از اقتدا، تصاحب و سپس شورش می‌بیند. شوپنهاور و واگنر در ابتدا امکان تصور نوع خاصی از زندگی را در اختیار او می‌گذارند؛ اما استقلال خلاق زمانی کامل می‌شود که نیچه دیگر نمی‌تواند در سایهٔ آنها بماند. این تحول تاریخی واقعی است: در میانهٔ دههٔ ۱۸۷۰ فاصلهٔ او از متافیزیک شوپنهاوری و جهان واگنری جدی‌تر شد و با «انسانی، زیاده انسانی» چهرهٔ تازه‌ای از نیچه پدید آمد؛ متفکری شکاک‌تر و نزدیک‌تر به روشنگری که دیگر هنر را پاسخ نهایی بحران فرهنگ نمی‌دانست. نقطهٔ قوت «نیچه جوان» این است که زندگی فکری را از افسانهٔ «استعداد ذاتی که ناگهان شکوفا شد» بیرون می‌آورد. پلچ توجه ما را به کار، الگوهای فرهنگی، استادان، جاه‌طلبی، شبکه‌های اجتماعی و خودآفرینی جلب می‌کند. با این حال، تز او بدون مشکل نیست. نقدهای زمان انتشار کتاب نیز به تنشی اساسی اشاره کردند: اگر نبوغ اساسا نقشی فرهنگی و ساخته‌شده است، چرا پلچ برای توضیح انتخاب این نقش بار دیگر به روان‌شناسی شبه‌فرویدی و جست‌وجوی پدر جانشین متوسل می‌شود؟ و مهم‌تر، اگر بسیاری از جوانان قرن نوزدهم در همان «فرهنگ نبوغ» زندگی می‌کردند، چه چیزی توضیح می‌دهد که یکی از آنها واقعا نیچه شد؟ جامعه‌شناسی نقش، شرایط امکان را روشن می‌کند؛ خود قدرت فلسفی آثار هنوز تا حدی توضیح‌ناپذیر می‌ماند. کرکوس نیز کتاب را دقیقا در همین نقطه جذاب اما تا حدی گمانه‌زنانه ارزیابی کرده بود. به همین دلیل «نیچه جوان» برای کسی که دنبال تفسیر «اراده معطوف به قدرت» یا «بازگشت جاودان» است نقطهٔ شروع مستقیم نیست. کتاب پرسش دیگری دارد، و شاید پرسشی انسانی‌تر: یک متفکر چگونه خودش را می‌سازد؟ نیچه‌ای که پلچ نشان می‌دهد هنوز بر فراز کوه ایستاده و با جهان سخن نمی‌گوید. جوانی است که کتاب می‌خواند، استاد انتخاب می‌کند، تقلید می‌کند، اشتباه می‌کند، می‌شورد و کم‌کم صدایی را پیدا می‌کند که پیش از آن وجود نداشت. نبوغ، در این روایت، لحظهٔ اصابت صا