کتاب درآمدی بر مبانی مشروعیت در دولت ساسانی

تقسیم تاریخ ساسانی به چند دوره معمولا بر پایه‌ی تغییر پادشاهان، جنگ‌های بزرگ یا نقاط عطف سیاسی انجام می‌شود. اسماعیل مطلوب‌کاری در «درآمدی بر مبانی مشروعیت در دولت ساسانی» معیار دیگری پیشنهاد می‌کند: اگر شیوه‌ی توجیه حق فرمانروایی در طول چهار قرن حکومت ساسانی تغییر کرده باشد، آیا نباید همین دگرگونی را یکی از مبانی دوره‌بندی تاریخ این شاهنشاهی دانست؟ کتاب از همین پرسش روش‌شناختی وارد تاریخ ساسانی می‌شود و مشروعیت را نه مفهومی ثابت، بلکه مجموعه‌ای متغیر از ادعاها، نمادها و مناسبات میان شاه، دین، خاندان‌های بزرگ و جامعه‌ی سیاسی می‌بیند. ساسانیان از هنگام برآمدن اردشیر بابکان با مسئله‌ای اساسی روبه‌رو بودند: چگونه باید فرمانروایی سلسله‌ای تازه را بر ایرانشهر موجه نشان داد؟ مطلوب‌کاری برای پاسخ، به یک دسته از منابع اکتفا نمی‌کند. کتیبه‌ها، سکه‌ها، القاب شاهان، منابع نوشتاری و شواهد مادی را کنار یکدیگر قرار می‌دهد تا ببیند شاهان ساسانی در دوره‌های مختلف چگونه درباره‌ی سرچشمه‌ی اقتدار خود سخن گفته‌اند. اهمیت سکه‌ها در این میان ویژه است؛ زیرا عنوان‌ها، تصویر شاه، نشانه‌های دینی و تغییرات آنها سندی تقریبا پیوسته از زبان رسمی قدرت در اختیار پژوهشگر می‌گذارند. در خوانش نویسنده، نسبت شاه با امر الهی یکی از محورهای تحول است. میان پادشاهی‌ای که فرمانروا را دارای شأنی نزدیک‌تر به جهان ایزدی معرفی می‌کند و الگویی که شاه را بیشتر برخوردار از تأیید و گزینش الهی می‌داند، تفاوت وجود دارد. این تمایز در ظاهر ظریف است، اما می‌تواند نشان‌دهنده‌ی جابه‌جایی مهمی در منطق مشروعیت باشد. تغییر جایگاه روحانیت زرتشتی، افزایش یا کاهش نفوذ خاندان‌های اشرافی، شکست‌های نظامی، بحران‌های جانشینی و فشارهای خارجی نیز بر نحوه‌ی بازتعریف اقتدار سلطنت اثر می‌گذارند. کتاب از اینجا به پیشنهاد دوره‌بندی تازه‌ای برای تاریخ ساسانی می‌رسد. هدف صرفا جایگزین‌کردن یک جدول زمانی با جدول دیگری نیست. مطلوب‌کاری می‌خواهد نشان دهد که دوره‌بندی باید توضیح دهد چرا ساختار قدرت تغییر می‌کند، نه اینکه فقط زمان وقوع تغییر را ثبت کند. از اردشیر و شاپورهای نخستین تا تحولات دوره‌ی شاپور دوم، بحران‌های سده‌ی پنجم، اصلاحات عصر قباد و خسرو انوشیروان و سرانجام دوره‌ی خسروپرویز و فروپاشی سلسله، زبان مشروعیت ثابت باقی نمی‌ماند. شاهنشاهی برای ادامه‌ی حیات ناچار است تصویر خود از فرمانروایی را با توازن تازه‌ی نیروها سازگار کند. امتیاز کتاب در پیوندزدن تاریخ سیاسی با ایدئولوژی سلطنت است. پادشاهی در این روایت فقط دستگاهی نظامی و مالی نیست؛ برای فرمانروایی باید توضیحی پذیرفتنی درباره‌ی اینکه «چه کسی حق حکومت دارد» نیز تولید شود. در عین حال، این چارچوب محدودیت‌هایی دارد. منابع برجای‌مانده عمدتا صدای دربار، نخبگان و نهادهای رسمی‌اند و درباره‌ی میزان پذیرش این ادعاهای مشروعیت در میان گروه‌های مختلف جامعه اطلاعات مستقیم کمتری می‌دهند. افزون بر این، دوره‌بندی تاریخ پیچیده‌ی ساسانی بر اساس یک محور، هرقدر مهم، نمی‌تواند جای تحلیل مستقل عوامل اقتصادی، نظامی و منطقه‌ای را بگیرد. خود مطلوب‌کاری بعدها در پژوهش «سکه‌نوشته‌های ساسانی» به برخی کاستی‌های این پروژه بازگشت و تحلیل زبان و شواهد سکه‌شناختی را بسط داد؛ نشانه‌ای از اینکه «درآمدی بر مبانی مشروعیت در دولت ساسانی» را نیز باید یک پیشنهاد پژوهشی باز و قابل اصلاح خواند. کتاب، منتشرشده از سوی نشر نگاه معاصر، بیش از آنکه روایت دیگری از فراز و فرود شاهان ساسانی باشد، می‌پرسد چه چیزی به یک سلطنت اجازه می‌دهد چند قرن خود را همچنان سزاوار فرمانروایی معرفی کند.