کتاب کارگردانی و دراماتورژی

کتاب «کارگردانی و دراماتورژی: سوزاندن خانه» نوشته‌ی یوجنیو باربا، کارگردان و نظریه‌پرداز ایتالیایی است که به واکاوی دراماتورژی می‌پردازد. ساختار کتاب مانند یک سمفونی موسیقایی است، شامل پنج بخش که هر کدام به یکی از تقسیم‌بندی‌های نویسنده از مفهوم دراماتورژی اختصاص دارد. میان این فصول، چهار «اینترمتزو (میان‌پرده)» قرار می‌گیرد که در آن‌ها نویسنده از تحلیل نظری فاصله گرفته و به تأملات شخصی روی ‌می‌آورد. همین ترکیب، کتاب را هم‌زمان به یک زندگی‌نامه حرفه‌ای و یک رساله نظری بدل می‌کند. در فصل نخست، نویسنده مفهوم دراماتورژی را با نظر به ریشه یونانی‌اش تحلیل می‌کند. دراما-ارگون، یعنی کار کنش‌ها، یا به بیان دیگر، شیوه‌ای که کنش‌های بازیگر وارد کار می‌شود. او اما صادقانه اعتراف می‌کند این مفهوم هرچه بیشتر کوشیده تعریفش کند، مبهم‌تر شده است. به همین دلیل نویسنده به‌جای یک تعریف واحد، چندگانگی دراماتورژی را مطرح می‌کند و سه سطح سازمان‌دهی را معرفی می‌کند که عنوان فصل‌های بعدی کتاب هم می‌شوند: دراماتورژی ارگانیک (سطح فیزیکی و ارگانیک بدن و انرژی بازیگر روی صحنه)، دراماتورژی روایی (چگونگی شکل‌گیری داستان و معنا)، و دراماتورژی برانگیزاننده (لایه‌ای که مستقیما با ذهن و واکنش تماشاگر درگیر می‌شود). نویسنده این سه‌گانه را به‌طور مشخص به سه نگاه متفاوت پیوند می‌زند: دراماتورژی کارگردان، دراماتورژی بازیگر و دراماتورژی تماشاگر. در میان این تحلیل‌ها، خواننده متوجه می شود که نویسنده مفهوم دراماتورژی را نه از بیرون بلکه از دل لایه‌های چندگانه‌ی یک اجرا تحلیل می‌کند. این یعنی کتاب کارگردانی را نه فرمانروایی یک‌جانبه کارگردان بر متن و بازیگر، بلکه زاده و زیرمجموعه‌ای از خود دراماتورژی می‌داند. نویسنده حتی نقد تئاتر را هم در همین چارچوب می‌گنجاند. این دقیقا آن معنا را به ذهن خواننده می‌رساند که در عنوان فرعی کتاب ذکر شده است: سوزاندن خانه، به معنای به چالش کشیدن مبانی نظریات پیشین درباره‌ی کارگردانی و دراماتورژی. در مجموع، اثر حاضر منبعی مفید برای دانشجوی تازه‌کار و اثری الهام‌بخش برای کارگردان باتجربه، به قلم یکی از تأثیرگذارترین کارگردانان و نظریه‌پردازان معاصر تئاتر، است.