کتاب گرایش ها و مکاتب اصلی عرفان یهود

کتاب «جریانات بزرگ در عرفان یهود» یک اثر معمولی پژوهشی نیست؛ این کتاب همان زلزله‌ای است که نقشه‌ی تاریخ‌نگاری دین یهود را برای همیشه تغییر داد. تا پیش از انتشار این شاهکار در سال ۱۹۴۱، بسیاری از مورخان عقل‌گرای قرن نوزدهمی، عرفان و «قبالا» را به‌مثابه زباله‌دانی از خرافات و جادوگری می‌دیدند که باید از ساحت دین زدوده شود. اما گرشوم شولم، نخستین پروفسور رشته عرفان یهود در دانشگاه عبری اورشلیم،وارد میدان شد و ثابت کرد که اتفاقا همین جریان زیرزمینی و پرشور عرفانی بوده که خون را در رگ‌های یهودیت تبعیدی زنده نگه داشته است.
مسئله‌ی اصلی شولم در این کتاب ۹ فصلی، «حیات اسطوره در دل توحید» است. او می‌پرسد چگونه دینی که بر خدای واحد و قانون‌گذار تأکید دارد، توانسته انفجاری از نمادها و رازهای کیهانی را در خود جای دهد؟ شولم ما را به سفری تاریخی می‌برد؛ از عرفان نخستین «مرکاوا» تخت‌نشینی خداوند تا ظهور کتاب «زوهر» در اسپانیای قرون وسطی. شولم، زوهر را نه یک جعل ادبی، بلکه یک «رمان عرفانی» می‌داند که نویسنده‌اش با نبوغی شگرف، ساختار خداوند را بازتعریف کرده است.
اوج هنرنمایی نویسنده در تحلیل «کابالای لوریایی» است؛ جایی که توضیح می‌دهد چگونه مفهوم «تزیم‌تزوم» عقب‌نشینی خدا برای خلق جهان، پاسخی الهیاتی به رنج و تبعید یهودیان پس از اخراج از اسپانیا داد. شولم همچنین از نیمه‌ی تاریک عرفان غافل نمی‌شود و با بررسی جنبش «شبتای زوی» مسیح دروغین و «حسیدیم»، نشان می‌دهد که چگونه انرژی آزادشده‌ی عرفان می‌تواند به هرج‌ومرج، بدعت و تقابل با شریعت منجر شود.
شولم محققی منصف است که می‌کوشد فارغ از خرافات، حقیقت تاریخی را بگوید. او نشان می‌دهد که عرفان یهود جزیره‌ای جدا افتاده نیست، بلکه از فرهنگ‌ها و جریانات محیطی تأثیر پذیرفته است. همین صراحت و بیان شواهدی مبنی بر تغییرات گسترده قبالا در طول تاریخ، ممکن است به مذاق یهودیان سنت‌گرا که باوری مقدس و لایتغیر به این متون دارند، خوش نیاید. با این حال، کتاب «جریانات بزرگ در عرفان یهود»، موثق‌ترین و ارزشمندترین منبعی است که تاکنون برای شناخت عمیق جنبه‌های باطنی آیین یهود نگاشته شده است.