کتاب شخصیت پردازی در ادبیات داستانی

وقتی شخصیتی مثل آناکارنینا یا راسکولنیکوف در ذهن ما جان می‌گیرد، به ندرت به این فکر می‌کنیم که این موجودات کاغذی چطور از خطوط مبهم تخیل نویسنده به چنین مرز پررنگی از واقعیت رسیده‌اند. کتاب «شخصیت‌پردازی در ادبیات داستانی؛ پژوهشی در نقش پروتوتیپ‌ها در آفرینش ادبی» نوشته شیرین‌دخت دقیقیان، دقیقا دست روی همین نقطه کور در درک ما از ادبیات می‌گذارد. این اثر پژوهشی و تحلیلی آکادمیک در حوزه نظریه ادبیات و داستان‌نویسی، به جای تکرار فرمول‌های کلیشه‌ای کارگاه‌های رمان‌نویسی، به سراغ کالبدشکافی مفهوم پروتوتیپ یا همان سرنمون‌ها و الگوهای بیرونی می‌رود. ایده اولیه این پژوهش که ریشه در آشنایی نویسنده با دیدگاه‌های لئونید گروسمن درباره فئودور داستایوسکی دارد، نشان می‌دهد که هیچ کاراکتر ماندگاری زاده تخیل محض و ایزوله نیست. دقیقیان با تکیه بر نمونه‌های درخشان تاریخ ادبیات، فرآیند پیچیده استحاله واقعیت به متن را بررسی می‌کند تا به ما بگوید چگونه یک آدم واقعی، یک معشوق قدیمی، یک چهره سیاسی یا حتی یک دشمن خونی در کارگاه خلاقیت ذهنی نویسنده تراش می‌خورد و به یک شخصیت داستانی چندبعدی تبدیل می‌شود که بعد از قرن‌ها هنوز زنده به نظر می‌رسد.
جذابیت این کتاب در ساختار منظم و لایه‌برداری گام‌به‌گام آن نهفته است که در سه فصل اصلی تدوین شده است. در فصل اول مخاطب با سیر تطور و پیشینه شخصیت در آثار داستانی آشنا می‌شود و می‌بیند که چطور کاراکترها از تیپ‌های ساده، خطی و تمثیلی قدیمی به سمت شخصیت‌های پیچیده، متناقض و مدرن امروزی حرکت کرده‌اند. فصل دوم به کالبدشکافی نظری و تبیین علمی خود پروتوتیپ در نقد ادبی و روان‌شناسی خلاقیت اختصاص دارد. نویسنده در این بخش مرز باریک اما حیاتی میان کپی‌برداری ناشیانه از واقعیت و آفرینش اصیل هنری را ترسیم می‌کند. یک نویسنده قدرتمند صرفا بیوگرافی اطرافیانش را سرقت نمی‌کند؛ او از تجربه زیسته خود، پیوندهای پنهان روان‌شناختی و نشانه‌های فرهنگی استفاده می‌کند تا چیزی فراتر از یک رونوشت ساده بسازد. در واقع کتاب بر این باور است که حافظه و تروماهای شخصی نویسنده، مواد خامی هستند که تحت تاثیر نیازهای ساختاری داستان، هویتی کاملا مستقل پیدا می‌کنند.
اوج کاربردی بودن این پژوهش را می‌توان در فصل سوم و طبقه بندی ۱۶ نوع پروتوتیپ گوناگون مشاهده کرد. دقیقیان با آوردن مثال‌های ملموس از آثار کلاسیک و مدرن جهان، الگوهای بیرونی را دسته بندی می‌کند و به بررسی بازتاب آن‌ها در متن رمان‌ها می‌پردازد. این دسته بندی‌ها به هنرجویان داستان‌نویسی و منتقدان کمک می‌کند تا ابزار و رویکردی ساختاریافته برای نقد بیوگرافیک در اختیار داشته باشند. متن کتاب اگرچه رویکردی آکادمیک و نظری دارد، اما هرگز به ورطه لفاظی‌های فیلسوفانه و گنگ نمی‌افتد. خواندن کتاب «شخصیت‌پردازی در ادبیات داستانی» زاویه دید ما را به عنوان مخاطب رمان تغییر می‌دهد؛ چرا که پس از آن، هر بار که با کاراکتری جاندار و باورپذیر روبه‌رو می‌شویم، ناخودآگاه به دنبال آن نمونه نخستین و انسان واقعی می‌گردیم که روزی در جهان واقعی راه می‌رفته و جرقه‌ای در ذهن نویسنده روشن کرده است.