کتاب من راپاپورت نیستم

«من راپاپورت نیستم» نوشته‌ی هرب گاردنر نمایشنامه‌ای درام کمدی و شخصیت‌محور است که نخستین‌بار در میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۸۰ روی صحنه رفت و با استقبال گسترده‌ی منتقدان و تماشاگران روبه‌رو شد. این اثر که تمام رخدادهایش روی نیمکتی در سنترال پارک نیویورک می‌گذرد، در اوایل اکتبر ۱۹۸۲ جریان دارد و معمولا در دو پرده و حدود دو ساعت اجرا می‌شود. نمایش پس از اجرای اولیه در تئاتر رپرتوآر سیاتل، در نوامبر ۱۹۸۵ در تئاتر بوث برادوی افتتاح شد و جایزه‌ی تونی بهترین نمایشنامه و چندین افتخار معتبر دیگر را از آن خود کرد. با گروه بازیگران محدود و تمرکز شدید بر گفت‌وگو، این نمایش نمونه‌ای شاخص از تئاتر مبتنی بر شخصیت و زبان است. در مرکز روایت، دو مرد سالخورده قرار دارند که بیشتر روزهای خود را روی نیمکتی خلوت در پارک می‌گذرانند. نت مویر، بازنشسته‌ای یهودی، تندزبان، پرانرژی و خیال‌پرداز است که خود را رادیکال می‌داند و پیوسته با ساختن داستان‌هایی اغراق‌آمیز از گذشته و هویت‌های گوناگون، واقعیت زندگی‌اش را دگرگون می‌کند. در مقابل او، میج کارتر نشسته است؛ سرایدار سابقی آفریقایی‌تبار، نیمه‌نابینا، خسته و محتاط که زندگی فشارهایش را بی‌واسطه بر تن و روانش نشانده است. این دو، با وجود تفاوت‌های عمیق شخصیتی و اجتماعی، در کنار هم پناهگاهی می‌سازند تا در برابر تحقیرهای پیری، نادیده‌گرفته‌شدن اجتماعی و تهدید از دست دادن استقلال مقاومت کنند؛ از جمله فشار خانواده و نهادها برای سپردنشان به خانه‌ی سالمندان یا حذف تدریجی‌شان از فضای عمومی. گفت‌وگوهای نت و میج میان شوخی‌های گزنده، داستان‌سازی‌های پرطمطراق و تأمل‌های تلخ درباره‌ی مرگ، ناتوانی، فقر و بی‌عدالتی اجتماعی در نوسان است. نیمکت پارک به صحنه‌ای فشرده از زندگی آن‌ها بدل می‌شود: جایی برای خندیدن، دعوا کردن، اعتراف نکردن، و مهم‌تر از همه، شنیده‌شدن. نت با قصه‌های ساختگی‌اش که گاه مرز میان حقیقت و خیال را به‌کلی محو می‌کند نه‌فقط تماشاگر را می‌خنداند، بلکه از خود در برابر واقعیتی دفاع می‌کند که پیری و طرد اجتماعی بر او تحمیل کرده است. در برابرش، میج با واقع‌گرایی تلخ و سکوت‌های معنادار، زمین سفت‌وسختی است که این خیال‌پردازی‌ها به آن تکیه می‌زنند. نمایش با خرده‌داستان‌هایی بیرونی گسسته می‌شود که آسیب‌پذیری این دو مرد را برجسته‌تر می‌کند: نگرانی کلارا، دختر نت، درباره‌ی امنیت پدرش و اصرارش بر کنترل بیشتر؛ تهدیدهای شهری مانند زورگیری خیابانی؛ و تنش‌های روزمره‌ای که یادآور ناامن‌بودن فضای شهری برای سالمندان است. این مداخلات بیرونی، دوستی نت و میج را نه به‌عنوان عادت، بلکه به‌مثابه شکلی از مقاومت فعال در برابر حذف‌شدن نشان می‌دهد. در سطح مضمونی، «من راپاپورت نیستم» نمایشنامه‌ای است درباره‌ی پیری، دوستی و کرامت انسانی. گاردنر نشان می‌دهد که چگونه پیوند انسانی در سال‌های پایانی عمر می‌تواند جایگزین قدرت، ثروت و نقش اجتماعی شود و چگونه شوخی، خیال و حتی دروغ می‌توانند کارکردی حیاتی در حفظ روان و هویت داشته باشند. داستان‌پردازی‌های نت هم‌زمان خنده‌آور و اندوهناک‌اند؛ آن‌ها هم سپری روانی‌اند و هم نشانه‌ای از تنش دائمی میان آنچه بوده، آنچه هست و آنچه دیگر امکان‌پذیر نیست. نمایش، با قرار گرفتن در نیویورک اوایل دهه‌ی ۱۹۸۰، تصویری روشن از به‌حاشیه‌رانده‌شدن سالمندان در بستر تغییرات شهری، ناامنی اجتماعی و منطق بهره‌وری ارائه می‌دهد. هرچند برخی ارجاعات اجتماعی به آن دوره وابسته‌اند، اما پرسش‌های بنیادین اثر درباره‌ی ارزش انسان، حق ماندن در فضای عمومی، و ترس از فراموش‌شدن همچنان زنده و معاصرند. طنز نمایش، سطحی یا صرفا سرگرم‌کننده نیست؛ از برخورد بی‌رحمانه‌ی واقعیت با خیال، و از آگاهی تیز شخصیت‌ها نسبت به پوچی برخی سازوکارهای اجتماعی زاده می‌شود. در مجموع، «من راپاپورت نیستم» نمایشی گرم، تیزبین و انسانی است که با حداقل کنش بیرونی و حداکثر قدرت گفت‌وگو، تجربه‌ی پیری را از حاشیه به مرکز صحنه می‌آورد. هرب گاردنر با خلق دو شخصیتی که هم می‌خندانند و هم می‌آزارند، نمایشی می‌آفریند که درباره‌ی رفاقت، مقاومت و حق دیده‌شدن سخن می‌گوید؛ نمایشی که یادآوری می‌کند حتی روی یک نیمکت فرسوده در گوشه‌ای از شهر، هنوز می‌توان ایستاد، حرف زد و ناپدید نشد.