کتاب طنزآوران جهان نمایش13

جلد سیزدهم «طنزآوران جهان نمایش» دو نمایشنامهٔ مشهور یاسمینا رضا، «هنر» و «خدای کشتار»، را با ترجمهٔ داریوش مودبیان در کنار هم قرار می‌دهد. نشر گویا این مجلد را با مطالبی دربارهٔ نمایشنامه‌ها و نقد آن‌ها منتشر کرده است. کنارهم‌نشستن این دو اثر انتخاب معناداری است: یاسمینا رضا در هر دو، گروه کوچکی از آدم‌های متمدن، تحصیل‌کرده و ظاهرا مسلط بر رفتار خود را در اتاقی قرار می‌دهد و سپس تنها با چند اختلاف کوچک نشان می‌دهد چه اندازه خشونت، رقابت و خودفریبی پشت زبان مودبانهٔ زندگی بورژوایی پنهان شده است. «هنر» که در ۱۹۹۴ در پاریس روی صحنه رفت، از خرید یک تابلو آغاز می‌شود. سرژ مبلغ قابل‌توجهی برای نقاشی‌ای تقریبا سراسر سفید پرداخته است. مارک، دوست قدیمی او، نمی‌تواند بفهمد چگونه کسی حاضر شده برای چنین اثری این‌همه پول بدهد. ایوان، دوست سوم، می‌کوشد میان آن دو بایستد و از درگیری دور بماند. اختلاف در ظاهر زیبایی‌شناختی است: چه چیزی هنر است و چه کسی صلاحیت دارد دربارهٔ ارزش یک اثر داوری کند؟ اما خیلی زود معلوم می‌شود تابلو فقط چیزی را آشکار کرده که از قبل میان سه دوست وجود داشته است. رضا با مهارت بحث دربارهٔ هنر مدرن را به مسئلهٔ دوستی تبدیل می‌کند. مارک فقط از تابلو متنفر نیست؛ از این ناراحت است که سرژ دیگر برای داوری دربارهٔ جهان به نظر او نیاز ندارد. سرژ نیز دفاعش از نقاشی به دفاع از استقلال خودش تبدیل می‌شود و ایوان، با میل دائمی‌اش به راضی نگه‌داشتن همه، ناخواسته هدف هر دو طرف قرار می‌گیرد. طنز نمایش از لحظه‌ای شکل می‌گیرد که نظریه‌های بزرگ دربارهٔ هنر جای خود را به رنجش‌های کوچک و قدیمی می‌دهند. «خدای کشتار» همین آزمایش را با چهار شخصیت و موقعیتی خانوادگی تکرار می‌کند. دو پسر نوجوان با یکدیگر درگیر شده‌اند و والدینشان گرد هم آمده‌اند تا مانند بزرگسالانی معقول دربارهٔ حادثه گفت‌وگو کنند. در آغاز همه‌چیز تحت کنترل است: عذرخواهی، قهوه، انتخاب دقیق کلمات و تأکید بر تربیت صحیح کودکان. اما هر جمله شکافی تازه ایجاد می‌کند و به‌تدریج اتحادها تغییر می‌کنند: زوج‌ها در برابر یکدیگر، زن‌ها در برابر مردها و حتی هر همسر در برابر شریک خودش قرار می‌گیرد. قدرت رضا در اقتصاد نمایشی اوست. به دکور پیچیده یا حادثه‌های متعدد نیاز ندارد؛ گفت‌وگو به‌تنهایی کافی است. آدم‌ها با زبان خودشان نقابی را که برای خود ساخته‌اند کنار می‌زنند. «خدای کشتار» البته به‌راحتی می‌توانست به این حکم ساده برسد که تمدن لایه‌ای نازک بر وحشیگری انسان است، اما نمایش جذاب‌تر از این نتیجه‌گیری مستقیم عمل می‌کند. مسئله فقط پرخاشگری نیست؛ نیاز آدم‌ها به برحق‌بودن، برتری اخلاقی و کنترل تصویری است که دیگران از آنان دارند. محدودیت هر دو نمایشنامه نیز از همین سازوکار دقیق می‌آید. شخصیت‌ها گاه چنان ماهرانه برای برخورد با یکدیگر طراحی شده‌اند که می‌توان نقش مهندسی نویسنده را پشت مشاجره‌ها احساس کرد. اما همین فشردگی، صحنه را به آزمایشگاهی برای رفتار اجتماعی تبدیل می‌کند. در جهان یاسمینا رضا، بحران معمولا با اتفاقی بزرگ آغاز نمی‌شود؛ گاهی یک تابلوی سفید یا دعوای دو کودک کافی است. مسئله این است که چنین چیز کوچکی دقیقا به کدام ترک از پیش موجود برخورد می‌کند.