کتاب اخلاقی برای امروز

هسته‌ی اصلی فلسفه‌ی اخلاق همواره بر پایه‌ی پاسخ به این پرسش کلیدی شکل گرفته است که آیا اصلا چیزی به نام ذات یا طبیعت ثابت انسانی وجود دارد یا خیر؛ پرسشی که کتاب «اخلاقی برای زندگی امروز: یافتن مبنایی مشترک میان فلسفه و دین» نوشته‌ی ریچارد رورتی، فیلسوف پراگماتیست نام‌دار آمریکایی به شکلی کاملا سرراست و بدون تعارف به آن پاسخ می‌دهد. رورتی در این اثر کوتاه که پس از مرگش در سال ۲۰۱۰ منتشر شد، تلاش برای اثبات یا نفی ذات انسان را کاری بیهوده و نافرجام می‌داند. او که بر اساس یک سخنرانی به جامانده از سال ۲۰۰۵ در تورین این متن را پدید آورده، معتقد است اخلاق در دنیای امروز چیزی جز به رسمیت شناختن حقوق طردشدگان، زنان، فرودستان و اقلیت‌ها نیست. او به عنوان یک فیلسوف ملحد و ضدذات‌گرا، به جای کوبیدن بر طبل تفرقه میان دین‌داران و بی‌خدایان، به دنبال یک زبان مشترک اخلاقی می‌گردد که بر پایه‌ی همبستگی انسانی بنا شده باشد. او می‌خواهد نشان دهد که برای داشتن یک جامعه‌ی منصف، نیازی به کشف حقایق مطلق افلاطونی یا قوانین ابدی آسمانی نداریم و درست همان‌طور که برای عاشق شدن نیازی به فرمول ریاضی نیست، پایبندی به اصول اخلاقی مثل عدالت و مهربانی هم محتاج پایه‌های متافیزیکی محکم و سفت‌وسخت نیست.
این کتاب در واقع واکنش و پاسخی مستقیم به کارزار پاپ بندیکت شانزدهم علیه چیزی است که او آن را «دیکتاتوری نسبی‌گرایی» می‌نامید. ریچارد رورتی با همان لحن صریح، صمیمی و دانشگاهی مخصوص به خود این ادعا را که اخلاق بدون اتکا به خدا یا عقل محض فرو می‌پاشد، به چالش می‌کشد و اصرار دارد که دین و فلسفه می‌توانند در سطح عمل با یکدیگر همکاری کنند، حتی اگر در مبانی تئوریک خود زمین تا آسمان با هم اختلاف داشته باشند. ایده و پیشنهاد محوری او برای آشتی دادن این دو قلمرو، جداسازی سیاست و دموکراسی عمومی از باورهای عمیقا خصوصی افراد است. رورتی معتقد است اگر دین را نه به عنوان یک ابزار ایدئولوژیک برای تحمیل یکدستی، بلکه به عنوان یک منبع الهام‌بخش برای تقویت شفقت و تخیل سیاسی مشترک در نظر بگیریم، می‌توان میان اخلاق سکولار و معنوی به یک نقطه‌ی تلاقی عینی رسید. او با تکیه بر سنت عمل‌گرایی متفکرانی چون جان دیویی و ویلیام جیمز، به جای تایید نظام‌های اخلاقی ثابت، روی نتایج عملی دست می‌گذارد و می‌گوید ارزش‌های ما حاصل نیازهای واقعی بشر در طول تاریخ هستند که برای کاهش رنج و تحقیر انسان‌ها شکل گرفته‌اند.
اخلاق در نگاه رورتی یک قانون حک‌شده بر سنگ نیست که یک‌بار برای همیشه کشف شود، بلکه یک فرآیند زنده، پویا و حاصل گفت‌وگوهای مداوم اجتماعی است که با گسترش دایره‌ی همدلی رشد می‌کند. انسان‌ها زمانی اخلاقی‌تر رفتار می‌کنند که بتوانند درد، رنج و تجربه‌ی زیسته‌ی دیگران را بفهمند و آن‌ها را هم‌رده‌ی خود به حساب آورند، نه اینکه به یک مجموعه‌ی خشک از کدهای رفتاری متوسل شوند. این کتاب که با مشارکت و هم‌فکری اندیشمندانی چون جانی واتیمو به سامان رسیده، مفاهیمی چون عدالت و مسئولیت را در بستر تغییرات تاریخی تعریف می‌کند و به خواننده نشان می‌دهد که تغییر این اصول نشانه‌ی ضعف اخلاق نیست، بلکه نشان‌دهنده‌ی پویایی جامعه است. رورتی از دین‌داران می‌خواهد ادعای مالکیت انحصاری بر حقیقت را کنار بگذارند و از سکولارها نیز می‌خواهد به سنت‌های مذهبی به عنوان بخشی از تاریخ رواداری بشر احترام بگذارند. این اثر یک دعوت فکری روشن برای فرار از تعصب‌های ایدئولوژیک و جزم‌گرایی‌های مادی است تا بتوان مبنایی پایدار برای هم‌زیستی مسالمت‌آمیز و تقویت امید اجتماعی در جهان چندفرهنگی امروز پیدا کرد.