کتاب محافظ دوشیزگان

«محافظ دوشیزگان» مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه جهان با ترجمهٔ محمدعلی مهمان‌نوازان است که انتشارات علمی و فرهنگی منتشر کرده است. در این کتاب نویسندگانی از جغرافیاها و سنت‌های ادبی متفاوت کنار هم قرار گرفته‌اند؛ از حنان الشیخ، نویسندهٔ لبنانی، و جیمز بالدوین آمریکایی تا گوادالوپه دوئناس، داستان‌نویس مکزیکی، و نویسندگان دیگری که هر یک با زبان و زمینهٔ فرهنگی متفاوتی به تجربه‌هایی چون تنهایی، تعلق، خانواده، ایمان و حاشیه‌نشینی نزدیک می‌شوند. «مویه‌های سانی»، «کفش‌هایی برای باقی زندگی‌ام»، «فردا سعی‌ام را می‌کنم»، «دوستم آلبانیتو» و «قدیس» از داستان‌های این مجموعه‌اند و عنوان کتاب نیز از داستان «محافظ دوشیزگان» حنان الشیخ گرفته شده است. داستان حنان الشیخ نمونهٔ خوبی از منطق کلی مجموعه است. شخصیت مرکزی آن مردی کوتاه‌قامت است که در حاشیهٔ اجتماع و در نزدیکی صومعه‌ای زندگی می‌کند؛ کسی که نگاه دیگران به او اغلب با ترحم یا فاصله همراه است. داستان به‌تدریج مسئلهٔ جایگاه اجتماعی و نیاز به پذیرفته‌شدن را پیش می‌کشد. الشیخ بیش از آنکه تفاوت جسمانی شخصیت را به ابزار احساسات‌برانگیزی تبدیل کند، می‌پرسد انسان چگونه در چشم دیگران صاحب نقش و منزلت می‌شود و مرز میان پذیرش واقعی و ترحم کجاست. فضای مذهبی داستان نیز این مسئله را پیچیده‌تر می‌کند، زیرا تعلق اجتماعی و معنوی به یکدیگر گره می‌خورند. «مویه‌های سانی» جیمز بالدوین یکی از مهم‌ترین داستان‌های کتاب و از آثار شاخص داستان کوتاه آمریکاست. بالدوین رابطهٔ دو برادر در هارلم را در بستری از فقر، تبعیض نژادی، اعتیاد و موسیقی جاز دنبال می‌کند. مسئلهٔ اصلی داستان فقط دشواری‌های زندگی سانی نیست؛ راوی باید یاد بگیرد تجربه‌ای را بفهمد که تا پیش از آن بیشتر درباره‌اش قضاوت کرده است. موسیقی در اینجا از تزئین فضای داستان فراتر می‌رود و به زبانی تبدیل می‌شود که رنجی را بیان می‌کند که گفت‌وگوی معمول خانوادگی از انتقال آن ناتوان است. داستان گوادالوپه دوئناس، «کفش‌هایی برای باقی زندگی‌ام»، نیز از شیئی بسیار عادی برای ورود به تجربه‌ای بزرگ‌تر استفاده می‌کند. این شیوه در بسیاری از داستان‌های موفق مجموعه تکرار می‌شود: نویسنده به‌جای توضیح مستقیم یک مسئلهٔ اجتماعی یا روانی، موقعیتی کوچک را انتخاب می‌کند و اجازه می‌دهد معنای وسیع‌تر از دل جزئیات بیرون بیاید. همین تفاوت میان روش‌های روایت، مجموعه را از کتابی با یک موضوع واحد جدا می‌کند. وجه مشترک داستان‌ها بیشتر در توجه آنها به لحظه‌ای است که شخصیت ناچار می‌شود جای خود را در خانواده، جامعه یا جهان دوباره بسنجد. امتیاز «محافظ دوشیزگان» تنوع همین صداهاست. خواننده در کمتر از دویست صفحه میان فرهنگ‌ها و سبک‌های بسیار متفاوت حرکت می‌کند و می‌تواند داستان کوتاه را نه به‌عنوان یک قالب ثابت، بلکه به‌صورت مجموعه‌ای از امکان‌های روایی ببیند. محدودیت کتاب نیز از ماهیت آنتولوژی آن می‌آید: انتخاب‌ها توضیح نظری یا تاریخی گسترده‌ای دربارهٔ هر نویسنده و جایگاه داستان در کارنامهٔ او فراهم نمی‌کنند و چند داستان نمی‌توانند نمایندهٔ کامل سنت‌های ادبی بسیار متفاوت باشند. شاید بهترین راه خواندن «محافظ دوشیزگان» نیز همین باشد: نه جست‌وجوی یک مضمون مشترک برای همهٔ داستان‌ها، بلکه دیدن اینکه انسان در زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف چگونه با یک پرسش تکرارشونده روبه‌رو می‌شود؛ برای اینکه دیگری واقعا ما را ببیند، چه چیزی باید در نگاه او تغییر کند؟