کتاب عشق دوردست

اپرای یا «عشق دوردست» یکی از برجسته‌ترین همکاری‌های ادبی و موسیقایی معاصر است که در آغاز هزاره سوم توجه جهانیان را جلب کرد. لیبرتوی این اثر را امین معلوف، نویسنده و اندیشمند لبنانی-فرانسوی، نوشته و موسیقی آن را کایجا ساریاهو، آهنگساز برجسته فنلاندی، ساخته است. این اپرا نخستین‌بار در ۱۵ اوت ۲۰۰۰ در جشنواره سالزبورگ اجرا شد و خیلی زود جایگاهی مهم در رپرتوار اپرای معاصر یافت. لیبرتو به‌وسیله‌ی انتشارات گراسه منتشر شد. زبان اصلی متن فرانسوی است و گهگاه واژگانی از زبان اکسیتان - زبان شاعران تروبادور قرون وسطی - در آن دیده می‌شود. داستان این اپرا به قرن دوازدهم بازمی‌گردد و بر پایه‌ی افسانه‌ی ژوفره رودل، شاعر و شاهزاده آکیتنی، شکل گرفته است. رودل از زندگی پرهیاهو و لذت‌جویانه‌ی دربار دل‌زده می‌شود و در جستجوی عشقی ناب و ایده‌آل است؛ عشقی که حتی از فاصله هم می‌تواند روح را تعالی بخشد. زائری از شرق خبر زنی اشرافی در طرابلس به نام کلمنس را می‌آورد که با توصیف‌های رودل از معشوق خیالی‌اش هم‌خوانی دارد. رودل با شنیدن این خبر شیفته می‌شود و تصمیم می‌گیرد به طرابلس سفر کند. کلمنس که نخست نسبت به چنین عشقی تردید دارد، پس از شنیدن سرودهای رودل دگرگون می‌شود و به او دل می‌بندد. با این حال، سفر رودل به تراژدی ختم می‌شود: او در مسیر به بیماری سختی دچار می‌شود و درست در لحظه‌ی وصال، در آغوش کلمنس جان می‌سپارد. مضمون اصلی اثر بر ایده‌ی «عشق دوردست» بنا شده است؛ عشقی که هرگز به تمامی تحقق نمی‌یابد اما در همین ناتمامی و فاصله به اوج زیبایی می‌رسد. اینجا عشق نه تجربه‌ای روزمره، بلکه جستجویی روحانی و شاعرانه است. معلوف با نثر موجز و شاعرانه‌ی خود توانسته است این ایده‌آل قرون وسطایی را زنده کند، بی‌آنکه گرفتار لفاظی‌های کلیشه‌ای شود. ساریاهو نیز با موسیقی‌ای سرشار از بافت‌های شفاف، ارکستراسیونی خیال‌انگیز و فضای صوتی گسترده، توانسته است فاصله‌ی مکانی و عاطفی میان شرق و غرب، عاشق و معشوق، زندگی و مرگ را به تصویر صوتی بدل کند. در تحلیل عمیق‌تر، اثر علاوه بر روایت عشقی اسطوره‌ای، گفت‌وگویی میان فرهنگ‌ها نیز هست. رودل نماینده‌ی غرب مسیحی و کلمنس نماینده‌ی شرق مدیترانه‌ای است. زائر نقش میانجی میان این دو جهان را ایفا می‌کند و از خلال او، اپرا نوعی پلی فرهنگی می‌سازد. این امر باعث می‌شود «عشق دوردست» فقط داستانی عاشقانه نباشد، بلکه بازتابی از پیوندها، تفاوت‌ها و اشتیاق انسان به ارتباط فراتر از مرزها باشد. البته ساختار لیبرتو با محدودیت‌هایی هم روبه‌روست. تنها سه شخصیت اصلی حضور دارند و همین موجب می‌شود عمق دراماتیک اثر کمتر از اپراهای پرشخصیت باشد. ریتم کند روایت، به‌ویژه در پرده‌های میانی، نیز برخی تماشاگران را به چالش می‌کشد. اما برای کسانی که به جای حادثه به دنبال تجربه‌ی شاعرانه و تأملی هستند، همین کندی به فرصتی برای درک عمیق‌تر احساسات بدل می‌شود.
در نهایت، «عشق دوردست» را می‌توان سفری شاعرانه دانست که از عشق، فاصله، مرگ و ایمان به آرمان‌های دست‌نیافتنی سخن می‌گوید. معلوف با متن خود و ساریاهو با موسیقی‌اش، افسانه‌ی تروبادور ژوفره رودل را به شکلی مدرن و جهان‌شمول بازآفرینی کرده‌اند. این اپرا یادآور می‌شود که عشق حتی در دوری و حتی در لحظه‌ی مرگ، می‌تواند معنا و زیبایی والایی بیافریند. نتیجه آن اثری است که نه تنها در تاریخ اپرای معاصر جایگاه ویژه‌ای دارد، بلکه مخاطب را نیز به پرسش وامی‌دارد: آیا کمال عشق در وصال است یا در همان فاصله‌ی دست‌نیافتنی که آن را جاودانه می‌سازد؟