کتاب زمستان 66

«زمستان ۶۶» نمایشنامه‌ای از محمد یعقوبی است که جنگ را از مسیر معمول روایت‌های حماسی و میدان نبرد جدا می‌کند و به خانه‌ای در تهران می‌آورد؛ جایی که آدم‌ها هنوز درباره اتاق، پول، رابطه، دلخوری و رفت‌وآمدهای خانوادگی حرف می‌زنند، اما صدای موشک هر لحظه می‌تواند معنای همه این گفت‌وگوهای عادی را دگرگون کند. اثر، به تجربه موشک‌باران تهران در سال ۱۳۶۶ بازمی‌گردد، اما به‌جای آنکه فقط سندی تاریخی باشد، به پرسشی عمیق‌تر درباره حافظه، ترس و شیوه روایت فاجعه تبدیل می‌شود. یعقوبی این متن را در سال ۱۳۷۵ نوشت و یک سال بعد آن را روی صحنه برد؛ سال‌ها بعد نیز دوباره به آن بازگشت، گویی خود نمایشنامه هم مانند خاطره‌ای ناآرام، یک بار برای همیشه بسته نمی‌شود. ساختار «زمستان ۶۶» بر دو سطح روایی بنا شده است. در سطح نخست، نویسنده‌ای نمایشنامه‌ای درباره زمستان ۱۳۶۶ نوشته و آن را برای همسرش می‌خواند. گفت‌وگوی این دو فقط مقدمه‌ای ساده نیست؛ همسر نویسنده در برابر متن واکنش نشان می‌دهد، جزئیات را می‌سنجد، گاه مخالفت می‌کند و گاه باعث می‌شود روایت شکل تازه‌ای بگیرد. در سطح دوم، همان نمایشنامه‌ای که خوانده می‌شود، جان می‌گیرد و ما وارد زندگی خانواده‌ای می‌شویم که زیر سایه ناامنی و انتظار نفس می‌کشند. این رفت‌وآمد میان «اکنون روایت» و «گذشته‌ی بازسازی‌شده» باعث می‌شود مخاطب هم‌زمان با دو چیز روبه‌رو باشد: خود حادثه و دشواری به یاد آوردن حادثه. اهمیت نمایشنامه از همین‌جا آغاز می‌شود. یعقوبی فقط نمی‌پرسد در زمستان ۶۶ چه رخ داد؛ می‌پرسد وقتی سال‌ها بعد به آن زمستان نگاه می‌کنیم، چه چیزی از آن باقی مانده است. خاطره در این متن، چیزی ثابت و شفاف نیست. خاطره تکه‌تکه است، نیاز به بازگویی دارد و در لحظه روایت دوباره ساخته می‌شود. نویسنده و همسرش در ظاهر درباره یک متن حرف می‌زنند، اما در واقع با مسئله‌ای انسانی‌تر درگیرند: چگونه می‌توان از فاجعه گفت بی‌آنکه آن را ساده، زیبا یا قابل‌تحمل جلوه داد؟ جنگ در «زمستان ۶۶» حضوری بیرونی و دوردست ندارد. جنگ وارد فضای خانه می‌شود، پشت تلفن می‌ایستد، در فاصله میان رفتن و برگشتن یک نفر پنهان می‌شود و حتی سکوت‌های کوتاه خانوادگی را سنگین می‌کند. شخصیت‌ها قهرمان‌های بزرگ نیستند؛ آدم‌هایی معمولی‌اند که می‌ترسند، دلخور می‌شوند، شوخی می‌کنند، به هم گیر می‌دهند و در همان حال می‌کوشند زنده بمانند. این انتخاب، اثر را انسانی‌تر می‌کند، چون ترس را نه ضعف اخلاقی، بلکه واکنشی طبیعی در برابر موقعیتی غیرقابل‌کنترل نشان می‌دهد. نمایشنامه درباره کسانی است که نمی‌خواهند بمیرند، نه کسانی که برای مرگ آماده‌اند. یکی از لایه‌های تکان‌دهنده متن، احساس گناه بازمانده است. در جهانی که مرگ تصادفی فرود می‌آید، نجات یافتن نیز کاملا آرامش‌بخش نیست. کسی که خانه‌اش سالم مانده، می‌داند همان انفجار ممکن است خانه دیگری را ویران کرده باشد. همین آگاهی، شادی زنده‌ماندن را آلوده به شرم می‌کند. یعقوبی با لحنی مستقیم این وضعیت را توضیح نمی‌دهد، بلکه آن را در واکنش‌های کوچک، گفت‌وگوهای خانوادگی و لحظات اعتراض یا سکوت جای می‌دهد. جنگ در اینجا فقط بدن‌ها را تهدید نمی‌کند؛ وجدان آدم‌ها را هم درگیر می‌کند. زبان نمایشنامه ساده، محاوره‌ای و نزدیک به زندگی روزمره است. شخصیت‌ها حرف‌های بزرگ نمی‌زنند، اما از خلال همین حرف‌های معمولی، اضطراب زمانه آشکار می‌شود. طنزهای کوتاه، سوءتفاهم‌ها و بحث‌های خانوادگی باعث نمی‌شوند تلخی متن کم شود؛ برعکس، نشان می‌دهند فاجعه همیشه با چهره‌ای رسمی وارد نمی‌شود. گاهی درست وسط یک گفت‌وگوی پیش‌پاافتاده، ناگهان همه چیز فرو می‌ریزد. قدرت متن در همین فاصله کوتاه میان عادی‌بودن و نابودی است. «زمستان ۶۶» نمایشنامه‌ای درباره جنگ است، اما بیش از آن درباره شکنندگی زندگی روزمره است؛ درباره اینکه تاریخ چگونه بی‌اجازه وارد خانه می‌شود و آدم‌ها را وادار می‌کند معنای زنده‌ماندن، دوست‌داشتن و به یاد آوردن را دوباره بفهمند. یعقوبی با این اثر نشان می‌دهد فاجعه فقط در لحظه انفجار رخ نمی‌دهد؛ گاهی سال‌ها بعد، هنگام روایت کردن، دوباره صدا می‌کند. این نمایشنامه مثل خانه‌ای است که چراغش هنوز روشن است، اما پشت هر پنجره‌اش زمستانی ایستاده که نمی‌گذارد فراموش کنیم سکوت هم می‌تواند صدای آژیر داشته باشد.