کتاب درباره طبیعت

«درباره طبیعت» منظومه‌ای فلسفی، اندیشه‌ورزانه و سترگ به قلم تیتوس لوکرتیوس کاروس، نام‌آور به لوکرس، شاعر و حکیم رومی در سده نخست پیش از میلاد است که با برگردان میرجلال‌الدین کزازی، پیوندی یگانه میان دو ساحت به ظاهر آشتی‌ناپذیر، یعنی دانش تجربی و هنر سخنوری پدید می‌آورد. لوکرس این حماسه تعلیمی شش‌دفتره را نه برای تفنن ادبی، بلکه در مقام دارویی شفابخش برای رهایی روان آدمی از چنگال اوهام، هراس از خشم ایزدان و اضطراب مرگ سامان داد تا مخاطب خویش را به ساحل آرامش درونی یا آتاراکسیا رهنمون سازد.
او با تمثیل نشاندن شهد عسل بر لبه جام داروی تلخ، کلام منظوم را در خدمت انتقال آموزه‌های عقلانی مکتب اپیکور قرار می‌دهد تا حقیقت بی‌پرده جهان را به تشنگان آگاهی بچشاند. اثر با بازنمایی ونوس به مثابه نماد زایش، باروری و هماهنگی کیهانی آغاز می‌گردد، اما بی‌درنگ با یادآوری فاجعه هولناک قربانی شدن ایفیگنیا به دست پدرش، پرده از جنایات برآمده از تعصبات کور برمی‌افکند و اثبات می‌نماید که نادانی نسبت به سازوکار طبیعت، ریشه دیرینه نگون‌بختی‌های انسان است. شالوده کیهان‌شناختی این اثر بر نگره اتمی دموکریتوس و اپیکور استوار است؛ ساختاری مادی که تمامیت هستی را حاصل برهم‌کنش ذرات تجزیه‌ناپذیر و فضای تهی یا همان خلأ برمی‌شمارد. لوکرس بر این اصل پای می‌فشارد که هیچ پدیده‌ای از نیستی پدیدار نمی‌شود و هیچ ذره‌ای به عدم بازنمی‌گردد. در این میان، مفهوم انحراف ناگهانی ذرات یا کلینامن، گره جبر مکانیکی را می‌گشاید؛ میل پیش‌بینی‌ناپذیر اتم‌ها نه تنها امکان برخورد و پیدایش اجسام را فراهم می‌آورد، بلکه بنیانی مادی برای اراده آزاد و اختیار انسانی می‌سازد. نویسنده در تبیین پدیدارهای طبیعی، از تندر، آذرخش و رنگین‌کمان گرفته تا کارکرد حواس پنج‌گانه، هرگونه اراده غیبی و مداخله‌گر را نفی می‌کند و رویدادها را تابع قوانین ملموس جهان می‌داند. در قلمرو روان‌شناسی نیز معرفی نفس نشان می‌دهد که روان پدیده‌ای مادی و همبسته با جسم است که با زوال تن پراکنده می‌شود؛ برهانی که گزاره نامدار اپیکوری را تثبیت می‌نماید: مرگ گزندی به ما نمی‌زند، زیرا تا ما هستیم او نیست و هنگامی که او درمی‌رسد ما دیگر نیستیم. خدایان نیز در نگرش او در کرانه‌های آرامش و بی‌اعتنا به مناسبات زمینی روزگار می‌گذرانند، از این رو نذر و نیاز و هراس از عقوبت آسمانی، ثمری جز فرسایش خرد ندارد. لوکرس تکوین تمدن، پیدایش زبان، ساخت ابزارها و وضع قوانین را روندی تدریجی و محصول آزمون و انطباق آدمی در مواجهه با محیط معرفی می‌کند. کزازی در برگردان این اثر، با زبانی استوار و پیراسته از واژگان بیگانه، طنین حماسی و روح شاعرانه متن کهن لاتین را بازآفریده و در دیباچه، جایگاه تاریخی مولف را در گفتاری با عنوان دانشی‌مرد سخن روشن ساخته است. کتاب در فرجام با ترسیم واقع‌بینانه طاعون آتن، بی‌طرفی و سرسختی قوانین طبیعت را در برابر تمایلات انسانی یادآور می‌شود؛ تلنگری خردورزانه که آدمی را به مهار خواسته‌ها، بیداری فکری و زیستن در هماهنگی با گوهر گیتی فرامی‌خواند.