کتاب شرح احوال و نقد و تحلیل آثار عطار

«شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری» نوشته‌ی بدیع‌الزمان فروزانفر به بررسی زندگی، احوالات و تحلیل جامع آثار عطار نیشابوری می‌پردازد؛ پژوهشی پیرامون زندگی، عقاید، آثار و نقد کتاب‌ها و نظریات «شیخ فریدالدین محمد عطّار نیشابوری»، از پیشوایان بزرگ تصوف که در قرن شش و هفت ه.ق. می‌زیست.
کتاب با مقدمه‌ای از بدیع الزمان فروزانفر آغاز می‌شود که در آن درباره‌ی چرایی تأخیر در تألیف اثر، چگونگی جستجو در میان آثار کهن به‌جای‌مانده از عطار و همچنین نقش همکاران و مشوقان خود، توضیح می‌دهد. در ادامه شرح احوال و نقد و تحلیل آثار عطار آمده است؛ این فصل صرفا حوادث زندگی عطار نیست، بلکه به شرایط نابه‌سامان سیاسی و تلاطم‌های اجتماعی آن عصر نیز پرداخته شده است.
بدیع‌الزمان فروزانفر در این کتاب، سه منظومه‌ی «الهی نامه»، «منطق الطیر» و «مصیبت نامه» را نقد و تشریح کرده است. او در ابتدای هر فصل، ویژگی‌های زبانی، فکری و ادبی این آثار را همراه با توضیح مختصری درباره‌ی محتوای کلی و پیام داستان‌ها ارائه کرده است. فروزانفر، شخصیت‌های اصلی منظومه‌های عطار، همچون شیخ صنعان در منطق‌الطیر را با در نظر‌ گرفتن جنبه‌ی نمادین و عرفانی آن‌ها توضیح می‌دهد. نویسنده مضامین پیچیده‌ی صوفیانه را همراه با رمزگشایی نمادهای عرفانی و ساده‌سازی صنایع و اشارات ادبی مستتر در منظومه‌ها، به‌طور کامل و مفصل، اما با زبانی ساده و گویا در اختیار مخاطبان قرار می‌دهد. بدیع‌الزمان فروزانفر علاوه بر پرداختن به موضوعات یاد شده، سعی در بررسی تأثیر عطار بر «مولانا جلال الدین محمد بلخی» و بیان اشتراکات فکری و نظری این دو عارف نامدار زبان فارسی دارد. او معتقد است که بسیاری از اندیشه‌های عرفانی به‌ثمررسیده در اشعار مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، در منظومه‌های عطار ریشه دارند و ابداع‌کننده‌ی آن‌ها شیخ نیشابور بوده است. خود مولانا نیز معترف است که «عطار روح بود و سنایی دو چشم او / ما از پی سنایی و عطار آمدیم». کتاب شرح احوال و نقد و تحلیل آثار عطار، علاوه‌بر رمزگشایی از مفاهیم عرفانی منظومه‌های عطار، معانی ابیات را نیز برای خوانندگانی که می‌خواهند از صورت معنی پیش‌تر نروند و وارد وادی عرفان نشوند، ارائه کرده است. بدیع‌الزمان فروزانفر، عطار را یکی از مردان حقیقت و از خداشناس‌ترین عرفا معرفی کرده است.
«شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری» برای علاقمندان به آثار برجسته‌ی ادب و همچنین عرفان و آثار ارزشمند عطار کتابی راهگشا و مفید است.