کتاب سه حکیم مسلمان

کتاب «سه حکیم مسلمان» اثر سید حسین نصر، در حقیقت حاصل سخنرانی‌های این اندیشمند شناخته‌شده‌ی ایرانی در زمستان 1340 در مرکز تحقیقات ادیان جهانی دانشگاه هاروارد است که بعد‌ها در قالب کتابی مستقل به چاپ رسید. سه حکیمی که در این کتاب مورد بحث نویسنده بوده‌اند، ابن سینا، سهروردی و ابن عربی‌ هستند. با این حال، هدف از این سخنرانی‌ها صرفا مرور اندیشه‌ها، آثار یا زندگی‌نامه‌ی این حکما نیست. نویسنده در پی آن است که سیری از تکامل حکمت اسلامی، از طریق این سه شخصیت، ترسیم کند. در بخش نخست، جایگاه ابن‌سینا به عنوان بزرگ‌ترین فیلسوف مکتب مشاء در جهان اسلام بررسی می‌شود. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه او تفکر ارسطویی را با کیان اسلامی درآمیخت و نظامی فلسفی بنا نهاد که قرن‌ها بر جهان اسلام و حتی غرب تأثیر گذاشت. در این بخش به مفاهیمی همچون تمایز وجود و ماهیت و الهیات عقلانی ابن‌سینا پرداخته می‌شود. بخش دوم به شیخ‌اشراق، پایه‌گذار مکتب فلسفی اشراقیان اختصاص دارد. نویسنده از سهروردی به عنوان حکیمی یاد می‌کند که میان فلسفه‌ی یونانی، عرفان عملی و خرد باستانی ایران پیوند برقرار کرد. محور بحث در این فصل، نظریه «نور» و سلسله مراتب آن و بازگشت به حکمت خسروانی است که سهروردی آن را به «علم‌الانوار» تعبیر می‌کند. سومین فصل به محی‌الدین ابن‌عربی، بزرگ‌ترین نظریه‌پرداز عرفان نظری و هستی‌شناسی اختصاص دارد. دکتر نصر در این بخش مفهوم «وحدت وجود» و نظریه «اعیان ثابته» را توضیح می‌دهد. او نشان می‌دهد که عرفان ابن‌عربی چگونه تکمیل‌کننده‌ی فلسفه مشاء و اشراق است و به عنوان اوج حکمت ذوقی در اسلام شناخته می‌شود. در واقع، دکتر نصر که از چهره‌های اصلی مکتب «سنت‌گرایی» محسوب می‌شود و در این کتاب نیز به دنبال ارائه‌ی تفسیری باطنی و حکمی از اسلام است. او معتقد است که برای درک عمیق تمدن اسلامی، باید به معرفت قدسی و حکمت ذوقی توجه کرد، نه صرفا به دستاوردهای مادی تمدن اسلامی. در مجموع، کتاب حاضر از طرفی معرفی سه شخصیت بزرگ جهان اسلام است و از طرف دیگر طریقی است برای درک تحول حکمت در دل فرهنگ و تمدن اسلامی.