کتاب علمی تخیلی

شاید کمتر ژانری در ادبیات داستانی به‌اندازه‌ی علمی‌تخیلی این‌قدر درباره‌ی هویتش بحث برانگیخته باشد؛ ژانری که گاه با فانتزی اشتباه گرفته می‌شود و گاه صرفا به‌عنوان سرگرمی پیش‌گویانه درباره‌ی آینده دیده می‌شود. کتاب «علمی‌تخیلی» نوشته‌ی آدام چارلز رابرتز، که نخستین‌بار در سال ۲۰۰۰ در مجموعه‌ی معتبر New Critical Idiom توسط انتشارات روتلج منتشر و در سال ۲۰۰۶ در نسخه‌ای بازبینی‌شده تجدید چاپ شد مطرح کرده که پیش از هر چیز باید فهمید علمی‌تخیلی چیست و مرزهایش کجاست.
رابرتز که هم استاد ادبیات است و هم خود در مقام نویسنده‌ی رمان‌های علمی‌تخیلی تجربه دارد، مسیر کتاب را با پرداختن به تعریف ژانر آغاز می‌کند و سپس گام‌به‌گام به تاریخچه‌ی آن می‌پردازد؛ از ریشه‌های اولیه در قرن نوزدهم تا دوران مجلات پالپ، عصر طلایی، موج نو و جریان‌های فمینیستی و سایبرپانک. نویسنده با مطرح کردن مفاهیم کلیدی نظیر «نووم» یا همان عنصر نوآورانه و دانشی که دنیای داستان را از جهان واقعی متمایز می‌سازد، مرز میان علمی‌تخیلی و فانتزی را روشن می‌کند. در این چارچوب تحلیلی، فانتزی بر پایه‌ی اراده و ساختارهای جادویی بنا می‌شود، در حالی که داستان‌های مورد بحث این پژوهش، حتی شگفت‌انگیزترین ایده‌ها را در بستر منطق، عقلانیت و فرضیه‌های علمی صورت‌بندی می‌کنند.
کتاب همچنین به شکلی منسجم به بازنمایی مفاهیمی همچون «دیگری»، نژاد، جنسیت و فناوری در آثاری چون تل‌ماسه، دست چپ تاریکی و نیورومنسر می‌پردازد و نشان می‌دهد که حضور ربات‌ها یا بیگانگان فضایی در متن‌های داستانی و آثار سینمایی، تا چه اندازه ابزاری برای نقد استعمار، نژادپرستی و بحران‌های هویتی انسان امروز بوده است.
هر فصل با یک مطالعه‌ی موردی از رمان، داستان کوتاه یا فیلمی شناخته‌شده همراه است، از تپه‌ی شن فرانک هربرت گرفته تا نوروماسر ویلیام گیبسون یا آثاری مانند دست چپ تاریکی اورسولا کی. لو گوین و از خلال همین نمونه‌ها رابرتز نشان می‌دهد که چگونه مواجهه با بیگانگان، ربات‌ها یا هوش مصنوعی در دل داستان‌های علمی‌تخیلی، اغلب بازتابی از دغدغه‌های واقعی جوامع انسانی است، از ترس‌های مربوط به هویت و نژاد گرفته تا پرسش‌های مربوط به جنسیت و قدرت. کتاب «علمی‌تخیلی» بیشتر برای دانشجویان ادبیات و سینما، پژوهشگران فرهنگی و خوانندگانی نوشته شده که می‌خواهند فراتر از لذت خواندن یا دیدن آثار علمی‌تخیلی، به فهمی تحلیلی از این ژانر برسند.